۱۳۹۷ مهر ۲۵, چهارشنبه

بصیر آهنگ در فیلم ایتالیایی «شبیه‌‌ی پسرم»

 فیلم «شبیه‌‌ی پسرم» Like My Son Just توسط یک کمپنی فیلم‌سازی ایتالیایی به نام Ascent Flim و کمپنی بلژیکی Caviar tv با حمایت مالی کشورهای کرواسی، ایتالیا و بلژیک ساخته شده است. این فیلم، داستانی است. در 103 دقیقه ارایه شده است. موضوع آن درباره‌ی نسل‌کشی و تبعیض علیه‌ی هزاره‌ها است.
ایده‌ی ساخت فیلم بنابه فعالیت‌های بصیر آهنگ، شاعر، نویسنده و هنرمند افغانستانی مقیم ایتالیا شکل می‌گیرد. ناگفته نماند، یک مجموعه‌شعر و چند کتاب، پیش از این از بصیر آهنگ به زبان ایتالیایی نشر شده است، که بازتاب خوب داشته است. در ضمنِ کارهای ادبی، هنری و فرهنگی، آهنگ در عرصه‌ی حقوق بشر، حقوق مهاجران و دادخواهی برای هویت هزاره‌ها در اروپا فعال بوده است. همیشه تلاش کرده است تا حذف تاریخی و سیستماتیک هزاره‌ها را در جهان نشان بدهد و چهره‌ی واقعی هزاره‌ها را به جهان بشناساند که هزاره‌ها مخالف هرگونه خشونت و افراطیت استند و در افغانستان از دموکراسی و حکومتداری دموکراتیک حمایت می‌کنند.
بصیر آهنگ در تهیه‌ی اطلاعات درباره‌ی هزاره‌ها برای ساخت این فیلم و تنظیم دیالوگ‌ها کار کرده است. مسوول زبان این فیلم و بازیگر نقش اول این فیلم نیز است.
در نخستین کنفرانس مطبوعاتی برای معرفی فیلم «شبیه‌ی پسرم» ده‌ها روزنامه‌نگار، منتقدان سینما و سخنگویان تعدادی از سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری حضور داشتند. در این کنفرانس، پس از نمایش اختصاصی فیلم، روزنامه‌نگاران درباره‌ی وضعیت مردم هزاره در افغانستان و پاکستان صحبت کردند. بصیر آهنگ نیز درباره‌ی کشتار و تبعیض سیستماتیک علیه‌ی هزاره‌ها صحبت کرد. در صحبتش تاکید کرد که درباره‌ی هزاره‌ها به غرب اطلاعات درست داده نمی‌شود، بلکه کوشش می‌شود که به هزاره‌ها برچسپ شیعه‌گری زده شود؛ درحالی‌که چنین برچسپ‌های درست نیست.
فیلم نخستین‌بار در فیستیوال بین‌المللی لوکارنو در کشور سویس به اکران رفت. از 20 سپتامبر در سینماها به نمایش گذاشته شده است. بخش بین‌المللی فیلم به حمایت سازمان عفو بین الملل٬ کمیساری عالی سازمان ملل در امور پناهندگان و کمیته‌ی ضد تعبیض دفتر نخست وزیری ایتالیا صورت می‌گیرد.
تهیه‌ی این فیلم برای هزاره‌ها از نظر بین‌المللی خیلی مهم و با اهمیت است. در جهان امروز، سینما تاثیرگذارترین رسانه است که بازتاب رویدادها در سینما موجب شهرت جهانی و بین‌المللی آن رویداد می‌شود. در این سال‌ها تلاش‌های زیاد برای بازتاب تعصب علیه‌ی ‌هزاره‌ها، به کنیزی و غلامی گرفته‌شدن هزاره‌ها و نسل‌کشی هزاره‌ها صورت گرفته است که این تلاش‌ها موجب شده تا سرنوشت هزاره‌ها در رسانه‌های غربی و برخی از پارلمان‌ کشورهای اروپایی بازتاب پیدا کند. اما آن چنان‌که لازم بود، تعصب و خشونت تاریخی علیه‌ی هزاره‌ها جنبه‌ی جهانی و بین‌المللی نیافت.
از آنجایی‌که بازتاب رویدادها در سینما برای جهانی‌شدن یک رویداد خیلی تاثیرگذار است؛ بنابراین می‌توان این فیلم را نخستین کار سینمایی برای جهانی‌شدن رویداد نسل‌کشی و خشونت تاریخی علیه‌‌ی هزاره‌ها دانست. پخش و نشر این فیلم می‌تواند خیلی تاثیرگذار باشد و پیامدی جهانی داشته باشد.
هنوز که پخش و نشر این فیلم تازه شروع شده است، بازتاب و تاثیرگذاری آن خیلی خوب بوده است. از جمله‌ی 21 فیلمی است‌که برای جایزه‌‌ی اسکار پیشنهاد شده است. درکل تهیه، ارایه و پخش این فیلم در اروپا، برای دادخواهی در افغانستان، به‌خصوص برای دادخواهی بین‌المللی جامعه‌ی هزاره خیلی مهم است که می‌تواند بر تفکر جمعی جامعه‌ی جهانی درباره‌ی هزاره‌ها و واقعیت تاریخ و سیاست افغانستان تاثیرگذار باشد. 
ارایه‌ی این فیلم برای دادخواهی در افغانستان، به خصوص برای جریان دادخواهی جامعه‌ی هزاره، موفقیتی است بزرگ. بنابراین در بازتاب این فیلم باید رسانه‌ها، رسانه‌های اجتماعی و افراد سهم بگیرند. اگرچه در اروپا خیلی بازتاب داشته، اما در رسانه‌های داخلی خبر پخش این فیلم چندان بازتاب نداشته است. شاید دلیل این باشد که فیلم تازه وارد سینمای اروپا شده است و هنوز در دسترس سینما و رسانه‌های کشور قرار نگرفته است. خبرهایی‌که درباره‌ی این فیلم نشر شده، از رسانه‌های خارجی و به زبان‌های خارجی بوده است‌که جامعه‌ی ما کمتر به آن رسانه‌ها و زبان‌های خارجی دسترسی دارند. بهتر است، کوشش کنیم که در بازتاب دادخواهی سهم بگیریم. این فیلم که نشانه‌ای از بازتاب جهانی دادخواهی درباره‌ی جامعه‌ی هزاره در افغانستان است، لازم است که در جامعه‌ی ما نیز بازتاب یابد و ما نیز سهم و نقشی در بازتاب آن داشته باشیم.

۱۳۹۷ مهر ۱۴, شنبه

چرا در انتخابات از بانوان حمایت باید کرد؟

زنان در جامعه، اهمیت و نقش‌های بشری و اجتماعی خود را دارند که فقط با حضور زنان این اهمیت و نقش‌ها در جامعه، قابل تحقق است. اگر زنان در جامعه‌ای، حضور نداشته‌باشند؛ آن جامعه، دچار خلا و فقدان اهمیت و نقش‌های بشری و اجتماعی زنان می‌شود.
با حضور مردان نمی‌توان، این خلای بشری و اجتماعی را رفع کرد، حتا اگر قرار باشد که شانه بالا بیندازیم و بگوییم زنان را در سیاست، اقتصاد، فرهنگ و حضور در جامعه، چیکار؛ ما مردان استیم، کفایت می‌کند؛ با این طرز فکر و رفتار مشکلات جامعه را بیشتر می‌کنیم. بنابراین تا زنان به‌صورت گسترده در سیاست، تولیدات اقتصادی، امور فرهنگی و... حضور و اشتراک نداشته‌باشند، جامعه‌ی ما دچار بحران و مشکلات مناسبات بشری خواهد بود؛ این بحران و مشکلات مناسبات بشری با حضور مردان و روشنفکرنمایی‌های مردانه، رفع‌شدنی نیست.
پس بهتر است، از حضور زنان در جامعه، حمایت کنیم. انتخابات پارلمانی، یکی از امکان‌ها و فرصت‌هایی حمایت از حضور زنان در چرخه‌ی زندگی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است‌. با حمایت از حضور زنان، جلو جامعه‌ی کاملا مردانه، فاقد جنبه‌های بشری و تهی از مناسبات پویا در عرصه‌های اجتماعی را می‌گیریم و زمینه‌ساز یک جامعه‌ی متعادل از حضور انسانی زن و مرد شویم که موجب ایجاد فرصت‌های برابر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بین زن و مرد در جامعه، می‌شود.
موقعی‌که از زنان در انتخابات حمایت می‌کنیم، در واقع چند کار مهم را برای جامعه انجام داده‌ایم: نخست این‌که با حضور زنان از جامعه‌ی مردسالار و پدرسالار عبور می‌کنیم و وارد جامعه‌ای می‌شویم که از نظر مناسبات اجتماعی و سیاسی ساختار مدرن دارد. دوم، زنان از نظر کمیت و مناسبات بشری بخش بزرگ و مهم جامعه استند، اما همیشه حق بشری آنها در هر عرصه، از طرف ما مردان تلف شده‌است؛ با حمایت از زنان، حق زنان به زنان برمی‌گردد، این بخش مهم و بزرگ جامعه، فعال می‌شود که این فعالیت، به‌صورت جدی بر جامعه تاثیر مثبت می‌گذارد. سوم، ما با حمایت از زنان در واقع از کودکان چه پسر و چه دختر نیز حمایت می‌کنیم، زیرا هر قدر زنان در عرصه‌ی سیاسی، اجتماعی و فرصت‌های شهروندی دسترسی داشته‌باشند به همان اندازه برای کودکان به‌خصوص برای دختران فرصت‌های مناسب زندگی مهیا می‌شود.
پس حمایت ما از زنان به معنای حمایت از ایجاد فرصت‌های بشری برای جامعه است، نه حمایت از فردی خاص. بنابه این ملاحظه‌های بشری، بهتر است از زنان حمایت صورت بگیرد؛ زیرا حضور زنان موجب شکل‌گیری جامعه‌ای می‌شود که در آن جامعه، مناسبات بشری از هر نگاه، توسعه‌یافته خواهد بود.
فکر کنید جامعه‌ای داشته‌باشیم که کاملا مردانه باشد! آن جامعه، کدام جامعه و چگونه جامعه‌ای خواهد بود؟ ما چنین جامعه‌های مردانه را به گونه‌های متفاوت تجربه کرده‌ایم و در چنین جامعه‌هایی زیسته‌ایم. کامل‌ترین جامعه‌ی مردانه را شاید از یاد نبرده‌باشید و ممکن هنوز آن جامعه را در ذهن تان مجسم بتوانید. آن جامعه‌ی کاملِ مردانه و نره‌محور، امارت اسلامی طالبان بود.
حتا فکر کردن به یک جامعه‌ی طالبانی در روزگار معاصر دشوار است، چه برسد که در چنین جامعه‌ای زندگی کنیم. اگر دقت کنیم، عمده‌ترین مشکل جامعه‌ی طالبانی، مشخص است؛ حذف حضور زنان از جامعه بود. زنان فقط اعتبار ماشین بچه‌زایی و ماشین سکس برای مردان را داشت. کارکردی بیش از این نداشتند. کار شان این بود که بچه بزانید و برای سکس در اختیار مردی بنام شوهر باشند. زن حق تحصیل، حق کار و حتا حق انتخاب همسر را نداشت؛ هر مرد می‌توانست همزمان چند همسر داشته‌باشد.
ما نتیجه‌ی چنین جامعه‌ای استیم. هنوز فکر اجتماعی و زیرساخت مناسبات اجتماعی جامعه‌ی ما استوار بر رویکردِ فکری طالبانی است. من، که این متن را می‌نویسم، در بسا موارد نسبت به زنان، طالبانی فکر و عمل می‌کنم. درست است‌که ظاهرا خود را روشنفکر و حامی حقوق زنان نشان می‌دهم اما دربرخوردم با زنانی که از نظر خانوادگی و... متعلق به من است، ممکن چنان باشم که هر مرد دیگر جامعه‌ی ما با زنان برخورد می‌کنند. مهم در برخورد و شیوه‌ی فکرم با زنان، برایم منفعت مردانه‌ام است؛ جایی‌که می‌بینم توصیف از زن به نفع من است، زن را توصیف می‌کنم، زیرا قصد سو استفاده از زن را دارم، اما جایی‌که می‌بینم به نفع‌ام نیست، می‌گویم زن چه و گپش چه... یک مثال ساده، اگر خواهرانم بخواهند که برادر، ما خواهرت استیم، حاجی اسماعیل پدر ما هم بود، به ما از جایداد پدر، حق بده. دروغ نمی‌گویم پاسخم به خواهرم این خواهد بود که تو اگر واقعا دختر حاجی اسماعیل می‌بودی و به عزت و آبروی پدرت توجه می‌داشتی، احترام برادر را می‌فهمیدی، همین گپ بود که گفتی. شوهر کردی، برو از شوهرت بگیر. شرم نمی‌کنی، برادرت را آرام نمی‌گذاری، خواهری همین گونه است... . اما موقع ازدواج خواهرانم، من باید بالا بنشینم، بی‌آنکه خواهرم در خطبه‌ی عقدش حاضر باشد؛ زیرا حضور او به حیثیت مردانه‌ی من و سایر مردان خانواده‌ی ما و خانواده‌ی شوهرش برمی‌خورد، بی‌عزتی به همه‌ی ما است. من به نمایندگی از خواهرم او را با مردی معامله می‌کنم؛ درحالی‌که ممکن او این مرد را هیچ ندیده‌است؛ این مرد را بعد از معامله‌ی من در نخستین‌شب، کنار بسترش می‌بیند که از او تمتع جنسی دارد. من در مجلس مردان نشسته‌ام افتخار می‌کنم که خواهرم را به عزت، خانه‌ی بختش فرستادم.
بنابراین قرار نیست، حتا با حضور مردان روشنفکر در جامعه، حقوق زنان و جایگاه زنان در جامعه، تثبیت شود؛ فقط حقوق و جایگاه زنان در جامعه با حضور خود زنان و با قرارگرفتن زنان در موقعیت‌های مهم سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی می‌تواند تثبیت شود و محرومیت تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زنان رفع شود؛ در غیر آن هرگونه روشنفکرنمایی مردان نسبت به حقوق و جایگاه زنان معنا که ندارد، حتا باعث می‌شود تا حضور زنان در جامعه به تعویق بیفتد.
در روز زن و در سایر مناسباتی‌که به زنان ارتباط می‌گیرد تا به زنان اجازه داده شود که زنان خود شان سخن بگویند و خود شان به رفع معضل و مشکل شان بپردازند، چندتا مرد می‌آیند و می‌گویند زن خواهر است، زن مادر است، زن دختر است، زن همسر است و... ما از حقوق زنان دفاع می‌کنیم. این سخنان، حمایت از حقوق زن نه، بلکه برای در حاشیه نگه‌داشتن زنان صورت می‌گیرد. فکر کنید، من خواهرم را نمی‌گذارم که در جامعه، حضور بیابد اما ادعای من این است که من نماینده‌ی خواهر خود استم؛ این نمایندگی معنایش این است که می‌خواهم محرومیت تاریخی خواهرم را تمدید کنم.
عرض این است‌که جامعه، بی‌حضور زن نمی‌تواند جامعه‌ی مدرن، متمدن، توسعه‌یافته و آزاد باشد. بنابراین اگر بخواهیم وارد یک جامعه‌ی متمدن و توسعه‌یافته از هر نگاه، به‌خصوص ازنظر مناسبات بشری شویم، باید از زنان حمایت صورت بگیرد تا زنان بتوانند در جایگاه‌های مهم تصمیم‌گیری اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قرار بگیرند؛ با قرار گرفتن زنان در چنین جایگاه‌هایی می‌توان امیدوار به تحقق حقوق، نقش و حضور زنان در جامعه بود؛ تا چنین فرصتی ایجاد نشود، از حسن نظر و لطف مردان درباره‌ی زنان، زندگی زنان تغییر نمی‌کند؛ جامعه همچنان مردانه می‌ماند.
اگر واقعا می‌خواهیم جامعه از نظر مناسبات بشری تغییر کند و زنان در جامعه، نقش و حضور پیدا کنند، باید عملا برای حضور زنان در جامعه، زمینه‌سازی صورت بگیرد. انتخابات پارلمانی، می‌تواند از جمله‌ی فرصت‌های مهم برای تحقق حضور زنان در جامعه باشد. درصورتی‌که طرفدار حضور زنان در جامعه استیم، پس بهتر است، این فرصت را از دست ندهیم، از زنان حمایت کنیم تا تعداد بیشتر نماینده‌های زن وارد پارلمان شوند؛ وارد شدن بیشتر نماینده‌های زن در پارلمان، می‌تواند بر مناسبات دیگر سیاسی در حکومت و جامعه، تاثیر بگذارد که موجب حضور زنان در سایر نهادهای حکومتی و اجتماعی شود. مهم‌تر از همه، در چنین فرصت‌هایی، زنان باید از زنان حمایت کنند؛ با حمایت زنان از زنان، مناسبات اجتماعی و سیاسی تغییر می‌کند؛ زنان بیشتر می‌توانند وارد عرصه‌های اجتماعی و سیاسی شوند. پس بهتر این است‌که زنان برای تغییر وضعیت، بیشتر فعال شوند؛ به‌خصوص در انتخابات، زیرا فعالیت شان با برنده‌شدن زنان می‌تواند نتیجه بدهد و تاثیرگذار تمام شود.

۱۳۹۷ مهر ۹, دوشنبه

از نمای نزدیک به مرگ، از نمای دور به عمران راتب

 مرگ، غیبت است، نه از غیبت‌های معمولی؛ بلکه بزرگ‌غیبتی‌ست‌که انسان را دچار شگفت، تعجب و اندوه می‌کند. این تعجب، به معناداری در زندگی انسان می‌انجامد. معناداریی‌که خود را در روایت، فرهنگ، آیین و همدردی و تسلیت نشان می‌دهد. بنابراین هنگامی‌که یک فرد دچار مرگ می‌شود، از همان لحظه، دچار غیبت می‌شود. این غیبت، برای مرده، معنادار نیست، برای زندگان معنادار است؛ زیرا این غیبت، غیبت از زندگی است. پس مرگ، مساله‌ی مرده نه، مساله‌ی زنده‌ها است. مرده، رفته است؛ این زنده‌ها استند‌که برای مرده، پرونده باز می‌کنند؛ درباره‌ی مرده، صحبت می‌کنند و از مرده نقل قول می‌آرند. اما هرچه صحبتی‌که درباره‌ی مرده می‌شود، به‌گونه‌ای، جنبه‌ی این صحبت‌ها مشخص است؛ زیرا زنده‌ها از صحبت درباره‌ی مرده و از نقل قولِ مرده، به خود شان اهمیت می‌دهند. شاید بگویید چطو به‌خود شان اهمیت می‌دهند؟ معلوم‌دار است، زیرا سخن‌گفتن درباره‌ی مرده، به‌نوعی بزرگواریی است‌که زندگان از خود نشان می‌دهند.
همیشه، گفته می‌شود که از مرده، به بدی یاد نکنید. معنای این گزاره می‌تواند این باشد که مرده، بیچاره است. چرا بیچاره است؟ برای این‌که زنده نیست. دیگر نمی‌تواند کنشی انجام بدهد. بیچاره‌گی مرده را می‌توان در متلی‌که در بین مردم ما رواج دارد، بهتر توضیح داد. «مرده شدی، پُرده شدی». معنای پرده این است: یک فرد، در برابر تعدادی دچار خیلی خطا و اشتباهی زشت شده‌باشد. بنابه شرمندگی این خطا زبانش در برابر آن افراد بسته است. هرچه آن افراد بگوید، فرد خطاکار، تایید می‌کند. ربطِ پُرده‌گی با مرده نیز در این است‌که مرده با مرگ، پُرده‌ی خلق شده است؛ زیرا هرچه که زنده‌گان درباره‌ی او بگوید، ساکت و خاموش است. بنابراین هرچه‌که پس از مرگ یک فرد می‌گوییم، در واقع، نوعی از غیبت‌کردن، پس‌قفاگفتن و فرافکنی‌ست. چرا؟ معلوم است؛ مطمین استیم او نیست، هرچه‌که بگوییم مرده نمی‌آید بگویید نه اینجا این‌طور نبود. از صحبت درباره‌ی روابط ما با مرده، همیشه چهره‌ی حق بجانب و بزرگوار از خود ارایه می‌کنیم. درکل، می‌خواهیم منت بگذاریم.
این نوشته نیز گونه‌ای از غیبت‌کردن است؛ برای این‌که پس از مرگ عمران راتب نوشته می‌شود. او دچار غیبتِ مرگ است؛ من در غیبتِ او سخن می‌گویم. غیبت در اینجا دو معنا دارد: غیبت به معنای غایب، یعنی فقدان و عدم حضور. غیبت به معنای تهمت و فرافکنی. معنای اول غیبت به عمران راتب صدق می‌کند، زیرا او دچار فقدان است؛ معنای غیبت دوم به من صدق می‌کند که در موضعِ فرافکنی و تهمت قرار دارم؛ چرا؟ برای این‌که، اگر کسی حضور نداشته‌باشد، شما درباره‌ی او صحبت کنید، به‌ویژه از او نقل قول کنید، در واقع از غیبت او استفاده می‌کنید؛ بنابراین تا حضور یافتن او، هرچه شما درباره‌ی او گفته‌اید یا از او نقل کرده‌اید، غیبت‌کردن، تهمت و فرافکنی است. اگر او آمد، سخن شما را تایید کرد؛ حداقل می‌توان گفت، شما تهمت نکرده‌اید. اما تا حضور و تایید او، سخن شما در هرصورت «تهمت» است. پس سخن درباره‌ی مرده و نقل قول از مرده، از موضعِ تهمت است؛ تهمتی‌که هیچگاه، تایید یا رد نخواهد شد. اینجاست‌که باید جانب ملاحظه و احتیاط را داشته‌باشیم؛ کوشش ما این باشد که حق و احترام مرده، ادا شود.
کسی‌که می‌میرد، او با عبور از مرگ، از ما دور می‌شود؛ آنقد دور، که همه‌ی مرده‌گان بشر، این فاصله و دوری را از زنده‌گان دارند. آیا می‌شود از دوری و فاصله‌ی مرده، سخن گفت؟ شاید نشود از فاصله و دوری مرده، سخن گفت؛ زیرا مرده، دچار وضعیتی فقدان است. پس، موقعی‌که مرده، دچار فقدان و نبود است، نمی‌توان از فاصله و دوریِ مرده، سخن گفت. بنابراین با عمران راتب، فاصله و رابطه‌ای نداریم؛ برای این‌که نمی‌توانیم با نبود و فقدان رابطه و فاصله‌ای داشته‌باشیم. پس هرچه‌که از رابطه و فاصله‌ی خویش با عمران راتب، سخن می‌گوییم، تداعی و فرافکنی است.
شاید بگویید که یسنا دارد «من‌درآوردی» می‌کند. شاید ندارد، درست می‌گویید؛ دارم فرافکنی می‌کنم. توسط چه؟ توسط زبان. نه می‌شود از زبان کنار رفت، نه می‌شود با زبان چیزها و رویدادها را نشان داد. زبان، همیشه درباره‌ی چیزها و رویدادها به ما می‌گوید. یعنی زبان وقتی قابل استفاده است‌که چیز و رویدادی در غیبت قرار داشته‌باشد؛ اگر چیز و رویدادی در غیبت قرار نداشته‌باشد، چرا از زبان استفاده شود؟ بنابراین زبان اضافه‌بار هستی‌شناسانه، بر دوش انسان است. اما تفاوتش با دیگر اضافه‌بارها در این است‌که می‌شود آنها را از دوش خود کنار گذاشت و یا کم کرد؛ زبان را نمی‌شود از دوش خود برداشت یا کم کرد. هرچقدر کوشش کنیم زبان را که اضافه‌باری است بر دوش مان، از دوش مان برداریم، به تقلا می‌انجامد؛ نه‌تنها اضافه‌بار زبان از دوش ما کم می‌شود، بلکه بیشتر نیز می‌شود.
این یادداشت را که می‌نویسم، می‌خواهم اضافه‌بار هستی‌شناسانه‌ی زبان را از دوشم بردارم، اما بیخود این کار را انجام می‌دهم؛ زیرا خود را با استفاده از زبان، اضافه‌بارتر می‌کنم. سرانجام متوجه می‌شوید از آغاز تا انجام این نوشته، چیزی نگفته‌ام؛ منظور از چیزی‌نگفتن این است‌که هیچ چیز و رویدادی با این نوشته، روشن و آشکار نمی‌شود؛ حتا ممکن به ابهام و توهم دیدِ ما نسبت به چیزها و رویدادها بیفزاید. چرا؟ بازهم سخن همان است، زیرا که زبان و نوشتن، همیشه درباره‌ی چیزی است، که آن چیز یا در غیبت است، یا همین‌که زبان به گفتار درآمد و نوشتن به نوشتار درآمد، آن چیز را دچار غیبت می‌کند؛ از آن چیز، سافت و نرم‌ابزار ارایه می‌کند که تداعی، تصویر و وانموده است.
مرده از مرگ عبور می‌کند، در مرگ نمی‌ماند؛ زیرا مرگ موقعیت و جایگاه نیست. مرگ، فقدان زندگی است. پس مرگ کجاست؟ مرگ در درون زندگی ا‌ست؛ زندگی‌ است که مرگ را در خود دارد. یعنی زندگی به فقدان می‌انجامد که این فقدان، فقدانی از درون است. بنابراین فقدانی بین ما و راتب به وجود آمده است‌که راتب از این فقدان گذشته‌است. بنابه گذشتن او از این فقدان، از نمایی‌که به او نگاه می‌کنیم؛ با فرافکنی می‌توانیم بگوییم نمایی دور است. نمایی‌که به چشم‌اندازی روشن نمی‌انجامد، ابهام دارد و غبارزده است، با تداعی می‌توان گفت سایه‌ای را آنجا می‌بینم؛ اما اگر چشم‌های مان را بمالیم و دقت کنیم، آنجا چیزی نیست؛ همین‌که کمی به آن چشم‌انداز دور خیره می‌شویم و فوکس می‌کنیم، انگار نه‌انگار بازهم خیال می‌کنیم، سایه‌ای را آنجا می‌بینیم. واقعیت این است، سایه‌ای آنجا نیست، آن سایه، تداعی فقدان خود ما است‌که بُعد و جنبه‌ی هستی‌شناسانه یافته‌است.
بنابراین نمای ما به مرگ نزدیک است؛ فقدانی در ما است‌که نمی‌توانیم از آن بپریم؛ پریدن از این فقدان، پریدن از خود است؛ می‌شود از خود پرید؟ اگر بخواهیم از خود بپریم، در فقدان و تهی‌گاه خود می‌افتیم. هر زنده به این فقدان همان‌قدر نزدیک است که به «خود»ش نزدیک است. هر موقع، که به «خود» و به «من» اشاره می‌کنیم، در حقیقت اشاره‌ای ضمنی به فقدان در خود داریم. پس هرچه فرافکنی و تداعی‌هایی‌که ایجاد می‌کنیم، نتیجه‌ی نمای نزدیک ما به مرگ است. می‌خواهیم مرگ را به کسی‌که مرده است، به او فرافکنی و پرتاب کنیم، که برای همیشه با او برود، به ما برنگردد. اما بیخبر از این ایم که او از مرگ گذشته، مرگ به سوی ما پرتاب شده؛ پس از گذر او از مرگ، مرگ به ما دورتر نه، نزدیک‌تر شده‌است. از این نمای نزدیک به مرگ، تداعی‌های خود را می‌نویسم و به نمای دور، که چشم‌اندازی به سوی عمران راتب باشد، پرتاب می‌کنم: فرافکنی!
شاید در کابل از جمعِ فرهنگی‌جماعت، نخستین فرد، من بودم که با راتب ارتباط داشتم. ایشان بامیان بود. ارتباط ما در حد چت‌های فیس‌بکی بود. کتابی نوشته‌بود بنام قصه‌ها و غصه‌ها. برای چاپ این کتاب کابل آمد، باهم دیدیم. بعد از چاپ کتابش، برای همیشه، در کابل ماندگار شد. من و راتب خوی‌ها و رفتارهای مشابه و مشترک زیاد داشتیم. باید تاکید شود که من بر او تاثیری نداشته‌ام، مخصوص خودش بود؛ فقط در بسا موارد، اشتراک در خوی و رفتار داشتیم. این مشترکات باعث شد که بیشتر انس بگیریم.
غیر از اشتراکِ خوی و رفتار در درگیری با مفاهیم مانند زندگی، عشق، مرگ، جاودانگی، گذرایی جهان و... نیز علاقمندی مشابه داشتیم. به‌نوعی عطش این علاقه‌مندی به مفاهیم در من فروکش کرده‌بود اما در راتب داشت اوج می‌گرفت. همین‌که می‌دیدیم، علاقه داشت‌که گفت وگو کنیم. گفت وگو می‌کردیم، گاهی حوصله‌ام سر می‌رفت، می‌گفتم راتب با تو نمی‌شود، من کم آوردم، بهتر است برویم سر اصل قصه که چرا باهم قرار گذاشتیم ببینیم.
راتب علاقه داشت، درکابل مشغول به کار شود، یک شغل و وظیفه‌ی ثابت داشته‌باشد، اما شغل ثابت به دستش نیامد. از قبل نیز با نشریه‌ها همکاری داشت؛ بنابر آن اعتبار رفت در پی روزنامه‌نگاری تا بتواند حداقل خرج و هزینه‌ی زندگی مجردی را با روزنامه‌نگاری و نوشتن، تهیه کند. تا زنده بود، ‌نوشت. از کار روزنامه‌نگاری، حداقل هزینه‌ای به دستش می‌آمد. هربار که می‌دیدم، می‌پرسیدم، روزگارت چطور است، می‌گفت می‌شود زندگی کرد. این‌که آدم‌ها در ذهنش چه می‌گذرد، خودشان می‌داند. هربار که من راتب را دیدم و باهم نشستیم، ظاهرا شاد و سرخوش بود. دیدار ما به شادی و سرخوشی پایان می‌یافت.
راتب، در نوشتن و نقد خود را تثبیت کرد، در بین شاعر و فرهنگی‌جماعت، دوستان و علاقه‌مندانی پیدا کرد که بعد از آن بیشتر با آنها بود، خیلی کم می‌دیدیم. سرانجام در محفلی، بین راتب و دوست دیگرم، گفت‌گویی رخ داد؛ در این وسط، راتب از من نیز آزرده شد که یک ونیم سال می‌شد، رابطه‌ی من و راتب شکرآب بود. در این پسین‌ها کسی یک داستان نوشته بود، راتب یادداشتی درباره‌ی آن نویسنده‌ی داستان نوشته‌بود. آن نویسنده به من از فیس‌بُک پیام فرستاد که یسنا راتب را تو علیه‌ی من تحریک می‌کنی، متوجه‌ی کارت باش. من این پیام را به راتب فرستادم، گفتم ببین من و شما چندین ماه شده، ارتباطی نداریم، این بزرگوار این گونه پیام داده‌است، راتب گفت پیام را نشر کن، من جواب بدهم. اما بنابه خواهش آن فرد که پیام را فرستاده‌بود، پیام را نشر نکردم.
کابل که آمدم راتب را در جلسه‌ی معرفی کتاب حسین مایل در ابن سینا دیدم. موقعی‌که می‌آمدم هرات، در هواپیما با راتب و دوستان همراهش همسفر شدم. ماجرای دوستی من و راتب، کلا همین بود که بیان کردم. از روایت ارتباطم با راتب می‌گذرم، زیرا روایت ارتباط‌ها بعد از مرگ یک فرد، بیشتر به فرافکنی می‌ماند. بهتر است به جایگاه ادبی و فرهنگی راتب بپردازم.
راتب یک روزنامه‌نگار خبرساز که رویدادهای روز را بنویسد، نبود. زیرا او بیشتر درگیر مفاهیم بنادین، فلسفی و هستی‌شناسانه بود که این درگیری، به‌نوعی او را بی‌خیال رویدادهای روز و روزمره‌گی می‌کرد. در روزنامه‌ها که می‌نوشت، بیشتر نقد و نظریه‌پردازی بود. در نقد نیز بیشتر توجه به متن‌های مدرن و پساساختگرایانه داشت. بنابه توجهی‌که به متن‌های خلاق داشت، به زودی توانست، در این عرصه، صاحب شهرت و جایگاه شود. زیرا واقعیت این است‌که منتقد و نویسنده، شاید خیلی کم داریم که بتواند با متن‌های خلاق و پساساختگرا رابطه برقرار کند؛ آنهم رابطه بر اساس نظریه که نتیجه‌ی این رابطه، به معنامندی بینجامد. راتب در این دوسال، در نقد ادبی، فرهنگی و فلسفی جدی‌ترین کسی بود که متن‌های خلاق را می‌خواند و نقد می‌کرد.
بارها گفته‌ام که در شاعری و نقادی، نسل ما تنگ‌مایه‌ترین نسل است. چرا؟ برای این‌که پس از سقوط طالبان که ما وارد عرصه شدیم؛ شاعری، نقادی و داستان‌نویسی دچار گسست بود. شاعران، نویسندگان و منتقدان جدی کشور یا در کشور حضور نداشتند، یاهم درگیر روزگار شده‌بودند که چندان در فضای ادبی و فرهنگی حضور نمی‌یافتند؛ بنابراین چندتا بچه، شاعر، منتقد و همه‌کاره‌ی ادبیات شدیم. هرچه‌که می‌گفتیم کسی نمی‌گفت شعر و متن ادبی نیست و هرچه‌که می‌نوشتیم، کسی نمی‌گفت نقد نیست. کار ما بجایی رسید، دچار این بیخودی شدیم که کس را یارای فهمیدن شعور و فهم ما نیست. نام و نشان ادبی‌ای را که کمایی کرده‌بودیم، نتیجه‌ی کار ادبی نبود، بلکه نتیجه‌ی فضای کاذبی بود که خود ساخته بودیم.
از این نگاه، این نام و نشان برای ما بیشتر جنبه‌ی حیثیتی داشت؛ کارگر ادبیات نبودیم، بادار و آقای ادبیات و نقد ادبی بودیم. بنابراین حضور کسانی مانند راتب به حیثیت همه‌ی ما برمی‌خورد؛ کوشش می‌کردیم بنابه باند‌های کافه‌ایی‌که ایجاد کرده‌بودیم، طرف را استهزا و مسخره کرده، دیوانه خطاب کنیم. حضور راتب نیز برای این گروهک مافیای ادبی، حسادت‌برانگیز بود، تصور می‌کردند، نوشته‌های راتب به حیثیت شان برمی‌خورد. راتب نیز تعدادی را که جایگاه‌ی ادبی را حیثیتی کرده‌بودند، به آنها نقد وارد کرد؛ از جمله به منشورنویسی‌های الکی و بیخود یاسین نگاه که بر مجموعه‌های شعری می‌نوشت، نقدی نوشت که خیلی به حیثیت او برخورد، تا این‌که به راتب اتهام قوم‌گرایی وارد شد، گویا راتب به اساس دسته‌بندی قومی جایگاه‌ی ادبی افرادی را تخریب می‌کند.
این اتهام برایم جالب بود که بعضی از افراد چقدر بیچاره استند، موقعی‌که دیدند فردی آمده جدی کار می‌کند؛ چاره‌ای که در برابر منطق او نداشتند، خود را نماینده‌های قومی ادبیات یک قوم معرفی می‌کنند. این سخن را خودم نیز شنیده‌بودم؛ اما اکنون بنابه استناد یادداشت خسرو مانی، داستان‌نویس، درباره‌ی راتب به این مورد اشاره کردم. جدایی از هر مهر و کین، عمران راتب، حضوری سنگین و گسترده در نقادی داشت‌که این نقادی او موجب واقعی‌شدن فضای ادبی از نظر گفتمان انتقادی شده‌بود. بنابراین برای تعدادی که جایگاه و شهرت ادبی برای شان جنبه‌ی حیثیتی داشت، حضور راتب به حیثیت شان برمی‌خورد؛ راتب برای شان قابل تحمل نبود. اما نوشته‌های راتب چنان برجستگی داشتند که این افراد جز سرکشیدن برای اتهام، چاره‌ای دیگر نداشتند، بتوانند از اعتبار راتب کم کنند.
طوری‌که راتب در نقادی این‌گونه، حضوری جدی داشت؛ چند سال پیش شاعری بنام حامد مقتدر در شعر این‌گونه، حضور جدی داشت، که دوستان مافیای ادبی ما برای این شاعر برنامه می‌گرفتند، بعد موقعی‌که او شعر می‌خواند، خنده می‌کردند، همه تعجب می‌کردند که برنامه را هم خود شان گرفته‌اند، خنده چرا می‌کنند. با پر رویی می‌گفتند ما خندیدیم که این شاعر دیوانه است. تا این‌که شاعر خلاق را دچار انزوا کردند؛ او ناگزیر به مرگ خودخواسته شد.
راتب، جدی مطالعه می‌کرد؛ با فلسفه و نظریه‌های نقادی-ادبی غرب آشنایی داشت؛ نقدهایش پشتوانه‌ی نظریِ بیشتر پساساختگرایانه داشت. معمولا دو گونه، نقد وجود دارد: نقد کلیشه-دانشگاهی و نقد آماتور. راتب نقد آماتور می‌نوشت. همیشه، نقد آماتور در گفتمان‌های ادبی-نقادی تاثیرگزار بوده و موجب تحول گفتمان نقادی-ادبی شده‌است. شیوه‌ی نوشتاری‌اش مانند نویسندگان و منتقدان فلسفه‌ی فرانکفورت بود. در فارسی پرهام شرجردی، اسدی بودا و... این شیوه‌ی نوشتار را قبل از راتب داشتند. تاویل‌گرایی و فرافکنی، بیشترین جنبه و بُعد در نقدهای راتب بود. آنچه‌که به شیوه‌ی تاویلی نوشتار راتب، بیشتر اهمیت می‌داد، نگاه‌ی بینارشته‌ای او به نقد بود. منظور از بینارشته‌ای این است‌که او در نقد یک رمان، از تیوری نقد فیلم و سینما استفاده می‌کرد و نمونه می‌داد؛ از تیوری کیهان‌شناسی استفاده‌ی تمثیلی می‌کرد؛ از جامعه‌شناسی و... نیز نمونه می‌آورد. در آخرین نقدش که بر رمان خسرومانی نوشته‌بود، در نقد این داستان از کیهان‌شناسی استیفن هاوکینگ برای تفهیم جهان و زمان این داستان، استفاده‌ی تمثیلی کرده‌بود که این استفاده، خیلی غافلگیرکننده و خلاق بود.
از آنجایی‌که نقدهای راتب خیلی اطلاعات گسترده در خود دارد، در ضمنِ اطلاعات، زبانی بازیگوشانه و خلاق ازنظر مناسبات معنادهی نیز دارد؛ این جنبه‌ها باعث شده‌است‌که نقدها و متن‌های راتب خودبسنده و مستقل باشد. مستقل از داستان یا موضوعی‌که مورد نقد قرار گرفته، خوانده شوند. در تاریخ نقادی معاصر افغانستان، نوع نگاه و شیوه‌ی نوشتار راتب، خیلی خاص و مخصوص به‌خود راتب است. بنابراین بهتر است، نقدها و نوشته‌های راتب جمع‌آوری شوند؛ زیرا می‌توانند سندی قابل استفاده و تاثیرگذار در نقادی ما باشند.
اکنون که ایشان درگذشته‌است، چه پیش‌گویی کنم که او فیلسوف، منتقد و نویسنده‌‌ای بزرگ می‌شد. در زمانی کمی که تشریف داشت و در جهان زنده بود، حضوری نقادانه‌ی عقلانی، تاثیرگذار و معنامند داشت. این حضورش موجب می‌شود، گفتمان‌های نقادی و ادبی تا سال‌ها او را به‌یاد آورد. حضور کوتاه‌اش برای ما سعادتی عقلانی بود؛ اگر می‌ماند به این سعادت می‌افزود، اکنون که دیگر نیست، یادش گرامی‌باد. خرسندم که می‌گویم با راتب دوست بودم و نشست و برخاست داشتم؛ این دوستی را فرصتی معنادار می‌دانم که در زندگی به من اتفاق افتاد؛ می‌توانست که نیفتد؛ از این‌که افتاد، معنایِ پاس این دوستی را به یاد خواهم آورد؛ تا زنده‌ام به نوعی در من تداوم خواهد یافت. در پایان این نوشتن، احساس اندوه ندارم، زیرا بنابه درگیری اضطراب‌آور و هراس‌انگیزی که با مفهوم و گذشت زندگی داشته‌ام، یاد گرفته‌ام خونسرد باشم. فکر می‌کنم در مرگ دوستان، خونسردبودن، تنها موقفی ا‌ست‌که یک انسان می‌تواند داشته‌باشد. اما متاسفم که این متن را پس از مرگ دوست در «غیبت» او می‌نویسم.