خانه‌باغِ اپیکور (از لذت تا رنج)

کنار رود قدم می‌زنم؛ کنار رودی‌که سال‌های نخست زندگیم آن‌جا اتفاق افتاده است. می‌بینم گوسپندان پدرم روی چمن می‌چرند و اسپانش بر چمن تا و بالا می‌دوند. صدای رود محیطی از طبیعت را فراگرفته است، اما صدای رود به ابهامی می‌مانَد؛ ابهامی‌که صدای پدرم، گوسپندان و اسپانش‌را یکجا باهم بازتاب می‌دهد.

کنار سنگی می‌ایستم، با صدای رود احساس هم‌ذات‌پنداری می‌کنم، انگار من نیز هم‌ذات صدای رود می‌شوم. ناگهان همه‌چه تبدیل به شکل‌های مبهم می‌شوند. درخت‌ها، سنگ‌ها و رود مانند حفره‌ها به نظر می‌رسند. کوها را چاهای تهی‌ای رو به آسمان می‌بینم. خود را تصوری از هراس و نگرانی می‌یابم. به یادم می‌آید کنار سنگی ایستاده بودم. سنگی‌که هم‌ذات کودکی‌هایم است.   

به سوی سنگ نزدیک‌تر می‌شوم تا به سنگ تکیه کنم. همین‌که می‌خواهم به سنگ تکیه کنم، می‌افتم به شکل مبهم تهی سنگ. هوا تاریک است. باران می بارد. ابرها کم‌کم از زمین بلند می‌شوند. جهان وارد چشم‌انداز روشنیِ می‌شود. در باغ بزرگی استم که مسیر سنگ‌فرش از چهار سو به وسط باغ رفته است. مردی در وسط باغ رو به سوی غروب ایستاده است. موهای بلند و لباسی مرتب دارد. نظری به بیرون باغ می‌اندازم؛ خانه‌ها غیرمعمول و عجیب به نظر می‌رسند. انگار جایی پرتاب شده‌ام که از سال‌ها پیش، جدا از تحولات و تغییرات جهان مانده است.

کوهای بلند و سهمگین، دورادورِ باغ‌شهر را احاطه کرده‌اند. ناخودآگاه به یاد کوه‌های المپ می‌افتم که جایگاه خدایان یونانی بودند. درگیر روایت‌های اساطیری می‌شوم. این نخستین‌بار نیست‌که درگیر روایت‌های اساطیری شده‌ام. چندین‌بار دیگر نیز درگیر روایت‌های اساطیری شده بودم؛ یک‌بار با زرتشت پیامبر و یک‌بار با پیچ‌ورتوراتو، جانور فضایی، دیدار داشتم.

دچار تردید می‌شوم، با خود می‌گویم این جای، آتن نباشد. به تردید و تصورم می‌خندم. از روی سنگ‌فرش، مستقیم به سوی مرد پیش می‌روم. به مرد نزدیک می‌شوم؛ مرد هم‌چنان در جایش ایستاده است، به سوی غروب می‌بیند. مطمین استم‌که صدای پایم را می‌شنود، زیرا جای، بسیار آرام و بی‌سر وصدا است. نمی‌دانم چرا حضور کسی یا چیزی او را وانمی‌دارد به دور و برش نظری کند. از روی سنگ‌فرش بر سبزه‌ها پا می‌گذارم تا از کنار او بگذرم. همین‌که پهلویش می‌رسم به نیم‌رخ راستش می‌بینم. سلام می‌دهم، می‌گوید خوش می‌آیی. بی‌آن‌که قامتش تکانی بخورد، رویش را به سویم می‌چرخاند، می‌گوید من اپیکورم.  

سراسیمه می‌شوم، بی‌اختیار و با تعجب به چهره‌اش می‌نگرم. از این‌که خیلی بی‌اختیار و شگفت‌زده به سویش می‌بینم، احساس شرمندگی می‌کنم. چشم از روی فیلسوف برمی‌دارم و به زمین خیره می‌شوم. متعجب سرجایم می‌مانم. می‌گوید چرا شگفت‌زده استی، بیا روی سنگ‌فرش. روی سنگ‌فرش می‌روم، روبه‌رویش قرار می‌گیرم، با احترام و احساس خاصی می‌گویم، جناب فیلسوف ببخشید شما را نشناختم که احترام و ارادتی لازم ادا می‌کردم. تبسمی دور لبانش نقش می‌بندد، چهره‌اش گشاده می‌شود، می‌گوید:

«راحت باش، من علاقه‌مند تشریفات نیستم. اتفاقِ دیدار آدم‌ها به من اهمیت دارد، آن‌هم دیدار زندگان و مردگان. این دیدار فقط یک دیدار نه، بلکه دیدار دو امکان هستی انسان است؛ دیدار امکان فهم مرگ و زندگی. این دیدارِ ناممکن که ممکن شده، بهتر است اندکی قصه کنیم. شاید چندان دوام نیابد».

از دستم می‌گیرد، به من نزدیک می‌شود، رویم را می‌بوسد، با گذاشتن دست چپش بر شانه‌ام، احساس خودمانی و صمیمیت به من می‌بخشد. می‌گوید جایی در کوشه‌ای باغ، زیر درخت‌های سرو، برای نشستن و قصه است.

رو به سوی غروب می‌رویم. چند درخت سرو، طوری شانده شده‌اند که در وسط درختان، فضای یک دایره نمایان است. کَوچ‌هایی از بوریا با یک میز، در وسط دایره گذاشته شده‌اند. درختان سپیدار، دورادور سروها قرار دارند. چند جوی نازک آب از زیر درختان می‌گذرند. بین صدای آب، برگ درختان و پرندگان مناسبت موسیقایی ایجاد می‌شود. به دور و بر می‌بینم، سپس بالای سرم را می‌نگرم، با خود می‌گویم عجب جایی است.

اپیکور می‌گوید بنشین. می‌گویم تا شما ننشینید من نمی‌شینم. به من نگاهی می‌کند، می‌نشیند. روبه‌رویش می‌نشیم. نفس می‌کشد، به دور و بر نظری می‌افگند، سپس به سوی آسمان می‌بیند، اما آسمان از وسط درختان چندان دیده نمی‌شود. پشت خود را بیش‌تر به پشتی کَوچ تکیه می‌دهد، می‌گوید آدمی فقط می‌تواند به ساخته‌های خود تکیه کند. پس از سکوتی به سویم می‌نگرد، می‌پرسد نامت را نمی‌‌خواهی بگویی.

«یعقوب یسنا استم.» لحظه‌ای بر نقاشی روی میز که تصویر خدایان یونان است، خیره می‌شود. از جایش برمی‌خیزد، می‌گوید چندان قابل تعجب نیست‌که تو از جهان زندگان بیایی یا من از جهان مردگان. همیشه امکانی هست برای دیدارِ فهمِ مرگ و زندگی. به جایش می‌نشیند، کف دستش را بر میز می‌گذارد؛ می‌فرماید هر اتفاقی ممکن است، پیش بیاید. بی‌آن‌که مستقیم مرا مخاطب قرار بدهد می‌‌گوید زندگی و مرگ اتفاق‌های عجیبی استند. هرچه می‌تواند اتفاق بیفتد، اما فقط کمی خلاقانه بیندیشم.

چند بار به آهستگی واژه‌ی یسنا را تکرار می‌کند. می‌پرسد باید زرتشتی باشی. «از علاقه‌مندان زرتشت استم.» به اپیکور می‌گویم می‌خواهم در باره‌ی افغانستان به شما معلومات بدهم. توجه نمی‌کند و می‌گوید در جهانِ شما، کسی مرا می‌شناسد. «شما در جهان ما فرد شناخته‌شده‌ای استید.» در چهره‌اش احساس رضایت دیده می‌شود. با انگشتانش مرتب بر میز چوبی می‌زند: تپ‌تیپ، تاپ‌تپ، تیپ‌تاپ... لحظه‌ای سکوت می‌کند.

شرشر آب، شرس برگ درختان و غچ غچ پرندگان در باغ انعکاس می‌یابند و می‌پیچند. با نگاهی به پایین می‌‌گوید من احساس گذشت زمان را از دست داده‌ام. می‌دانی از مرگ من چند سال گذشته است. به چهره‌اش می‌بینم. آرام و اندیش‌مند به نظر می‌رسد. «بیش‌تر از دو هزار سال از مرگ شما گذشته است.»  بی‌اختیار از جایش بلند می‌شود، گلویش را خالی می‌کند، آب دهانش را می‌بلعد، تکرار می‌کند دو هزار سال! دو هزار سال! فیلسوف جایش نمی‌نشیند. برای احترامش از جایم بلند می‌شوم، می‌گویم اگرچه از مرگ شما بیش‌تر از دو هزار سال گذشته، اما فلسفه‌ی شما هنوز قابل بحث است و خیلی طرف‌دار دارد، حتا مردم از باغ و شیوه‌ی زندگی شما نقل می‌کنند.

اپیکور دستم را می‌گیرد، زیر درختان سپیدار، کنار جوی بر سبزه می‌نشینیم. از وسط دو درخت سپیدار که چندان فاصله‌ای نداشتند، جویی می‌گذشت. فیلسوف درحالی‌که کفش‌هایش را می‌کَشد و پاهایش را وارد آب می‌کند، می‌گوید یسنا می‌توانی کفش‌‌هایت را بِکشی، پاهایت را وارد آب کنی. از برخورد خودمانی فیلسوف تعجب می‌کنم. اما فرصت را از دست نمی‌دهم، زیرا می‌دانم این گونه دیدار خودمانی با فیلسوفی مانند اپیکور برای همیشه ممکن نیست. پاهایم را زیر آب می‌برم. آبِ سرد و شفاف از بالای پاهامان می‌گذرد. آب انگار کیفیتش را که خون‌سردی است به بدن ما می‌بخشد. به یاد می‌آورم چنین احساسی آرامش و خون‌سردی‌ پیش از این هیچ‌گاه به من دست نداده است.

فیلسوف به مسیرِ حرکتِ آب نظر می‌کند. من نیز نگاه او را دنبال می‌کنم. پایین‌تر، وسط جوی، صراحی‌ای با چند جام بر یک چهارپایه گذاشته شده است. اپیکور از جایش بلند می‌شود و کنار صراحی می‌رود. به من می‌بیند، از طرز نگاه‌اش می‌دانم که می‌خواهد آن‌جا بروم. یکی از جام‌ها را پُر می‌کند، به من می‌دهد. جام دومی را می‌گیرد، می‌گوید جام را بالا نگه دار. جام‌ها را چند لحظه‌ای بالا برابر چشمان ما نگه می‌داریم. تبمسی‌‌که نشانی از آرامش و رضایت خاطر است، در چهره‌ی فیسلوف نمایان می‌شود؛ می‌گوید برای فهم امکان رابطه‌ی زندگی و مرگ می‌نوشیم.

- می‌دانی؟ این شراب را خودم آماده کرده‌ام.

- همین‌که نوشیدم سوفیا و دانایی را در شراب احساس کردم.

فیلسوف می‌خندد. دستش را بر شانه‌ی راستم می‌گذارد.

- مردم پس از دو هزار سال از فلسفه‌ی من چه تصوری دارند؟

از نوشیدن شراب، سر گران و از دیدار فیلسوف دچار شعف شده‌ام. تا به پرسش پاسخ بدهم، پرسیدم:

- از فلسفه‌ی شما؟

- بله از فلسفه‌ی من.

- تصور مردم از فلسفه‌ی شما رواج شادخواری، شادباشی و سکس است.

 فیلسوف دستش را از شانه‌ام برمی‌دارد. به حرکت آب نظر می‌اندازد. بعد لحظه‌هایی روبه‌رو در موازی چشمانش به چشم‌اندازی نامعلوم خیره می‌شود. از جایش حرکت می‌کند، با خون‌سردی، چندبار مسیر حرکت و مخالف حرکت آب را از محل صراحی تا محل کَوچ و میز قدم می‌زند. جایی‌که قبلا ایستاد بود، می‌ایستد. انگشتانش را وارد هم می‌کند، به دو طرف با فشار حرکت می‌‌دهد، ترق ترق صدا می‌دهند.

«از شنیدن این سخن که مردم فلسفه‌ی مرا رواج شادخواری، شادباشی و سکس می‌دانند تعجب نمی‌کنم. زیرا همین‌که سخن از دهان انسان می‌‌برآید، دچار تعبیر می‌شود. من به تعبیر مردم  از فلسفه‌ام در روزگار شما مخالف نیستم و مخالفت نمی‌کنم، اما این تعبیر از فلسفه‌ام مورد تایید من نیست. به تعبیری‌که مردم از فلسفه‌ام دارند احترام می‌گزارم. شاید چنین توجیه و تعبیری از فلسفه‌ی من بی‌ارتباط به نیازمندهای روانی و عاطفی انسان روزگار شما نباشد...».

می‌گویم اگر ممکن باشد چند پرسشی از شما داشته باشم. با خوش‌روی می‌فرماید هرچه می‌خواهید بپرسید. من می‌خواهم بر کَوچ بنشینیم، اما فیلسوف ترجیح می‌دهد که در باغ قدم بزنیم و صحبت کنیم.

یسنا: فلسفه‌ی شما چرا سیاسی نیست درحالی‌که فیلسوفان پیش از شما، افلاتون و ارستو به فلسفه‌ی سیاسی پرداخته‌اند، اما در فلسفه‌ی شما به فلسفه‌ی سیاسی آن‌چنان‌که افلاتون و ارستو پرداخته، پرداخته نشده است، آیا به فلسفه‌ی سیاسی بی‌علاقه بوده‌اید، یا فلسفه‌ی سیاسی برای شما اهمیت نداشته، یا این‌که برداشت شما از سیاست تفاوت می‌کند که ما متوجه نشده‌ایم؟

اپیکور: یسنا جان شاید توجه نکرده‌ای، من فیلسوفی در پایان بزرگ‌ترین مدنیت فلسفی جهان باستان استم. بهتر است بگویم من فیلسوف پایان‌ها استم: پایان خوش‌بینی علم، پایان خوش‌بینی عقلانیت فلسفی و پایان خوش‌بینی جنگ و قدرت و سیاست. خوش‌بینی‌های فلسفی افلاتون انسان را به سعادت و فضیلتی‌که او پیش‌بینی کرده بود نرساند. خوش‌بینی‌های علمی، عقلی و فلسفی ارستو انسان را به فضیلتی‌که او باور داشت، نرساند. باور ارستو این بود که انسان به غایت خویش عمل کند، خوش‌بخت می‌شود. درحالی‌که غایتی در کار نیست.

دموکراسی آتن توسط اسکندر از بین رفت. اسکندر امپراتوری هخامنشیان را نابود کرد. خود نیز جان داد. مرگ اسکندر در واقع پایان یک دوره‌ی زورآزمایی‌های انسانِ جنگ‌جو بود که به قدرت، مهارت جنگی و به کشتار خویش فخر می‌کرد. مرگ اسکندر به معنای این بود که با جنگ و زور نیز نمی‌توان نزاع‌های بشر را یک‌طرفه کرد. جنگ، تکرار جنگ و افتادن از جنگی به جنگی، سرنوشت همیشگی انسان خواهد بود.

زندگی عقلانی و فلسفی برای فیلسوفی در پایان خوش‌بینی‌های بزرگ (که پرونده‌ی این خوش‌بینی‌های بزرگ بی‌هیچ نتیجه‌ای بسته شده‌اند و باز بی‌آن‌که نتیجه‌ای داشته باشند تکرار می‌شوند) دشُوار است. این موقعیت، موقعیت برزخی است، زیرا با خوش‌بینی‌هایی‌که انسان حضور خویش را در جهان و تاریخ توجیه می‌کرد، مفهوم و معنای خود را از دست داده است. بدتر این‌که فلسفه و روایت خوش‌بینی‌هایی‌که باید به وجود بیایند، هنوز به وجود نیامده‌اند. چندان معلوم نیست انسان خوش‌بینی‌های خود را در آینده چگونه طراحی خواهد کرد و جنگ و خشونت‌های خود را برای قدرت و استفاده از همه چیز چگونه توجیه خواهد کرد.

وضعیت فکری روزگار من یاس‌آور و نومید‌کننده بود. من در پایان چشم‌اندازهایی‌که وجود داشت و در آغاز چشم‌اندازهایی‌که قرار بود به وجود بیایند، زیستم. تجربه‌ی من پس از پایان خوش‌بینی‌های بزرگِ قدرت و فلسفه این بود چگونه می‌توان به فقدان جنگ، فقدان خشونت و حتا فقدان قدرت دست یافت. منظورم از فقدان قدرت این‌که چگونه قدرت را به دولت‌شهرها تقسیم کرد تا از انباشتِ قدرت در منطقه‌ای خاص، در دست فردی خاص، در اختیار فکر و عقیده‌ی فلسفی و دینی خاص جلوگیری شود.

من در چنین وضعیتی به فقدان خشونت، به فقدان جنگ، به چگونه‌گی تقسیم قدرت و به وجود دانایی‌های ممکن انسانی می‌اندیشیدم. اگر بخواهم تعبیری از فلسفه‌ی سیاسی‌ام ارایه کنم: فلسفه‌ی سیاسی من، کردار سیاسی فقدان خشونت و فقدان جنگ خواهد بود. چشم‌انداز عقلی و علمی فلسفه‌ی من، فلسفه‌ی فقدان اقتدار و فقدان قطعیت خواهد بود.

من فیلسوف هیچ دَم و دستگاهی نبوده‌ام، نخواسته‌ام با فلسفه اقتدارهای سیاسی، عقلانی و علمی طراحی کنم. اگر زیاد خودمنشی و خودستایی نکرده باشم در تعبیر خودم از فلسفه‌ام: فلسفه‌ی من فلسفه‌ی زیستِ ممکنِ بی‌آزار انسانی در دفاع از زیستِ کم‌ادعا در جهانی بوده که مدام انسان را به سوی فزون‌خواهی، خشونت، رنج و اضطراب می‌کشاند. به این معنا که چگونه می‌توان از قربانی شدن انسان برای طراحی‌های خوش‌بینانه‌ی بزرگ و کمال‌گرایانه‌ی فلسفی، عقلانی، دینی، علمی، سیاسی و قدرت جلوگیری کرد. فلسفه‌ی من فلسفه‌ای نیست وعده‌ی رستگاری بدهد. فلسفه‌ی من فلسفه‌ی دل‌جویی و تسلای خاطر از انسان است.

در وضعیتی‌که انسان برای دستگاه‌های خوش‌بینانه‌ی کمال‌گرایانه قربانی می‌شد، من به عنوان انسان در حالِ تحملِ وجودِ خود بودم. تحمل وجودی‌که دوام باید داد یا آن‌را کنار گذاشت. زیرا من به‌عنوان انسان بی‌تقصیر نبودم.  برای تحملِ وجودِ خود و مدارا با خود؛ فقدان خشونت، فقدان زیاده‌خواهی و... را در این باغ که اکنون با هم هستیم تجربه می‌کردم. این تجربه ارزش‌اش را داشت. توانستم در این تجربه در باره‌ی خیلی موارد از جمله در باره‌ی لذت و درد بیندیشم. 

یسنا: فیلسوف گرامی، اپیکوریسم در روزگار ما معادل به لذت‌گرایی، آن‌هم لذت‌گرایی عیاشانه و شهوانی است. نظر شما درباره‌ی چنین نظری چیست؟ تا جایی‌که گزارش‌گرانِ تاریخ فلسفه، از فلسفه‌ی شما گزارش داده‌اند، به‌نوعی وانمود کرده‌اند که شما هدف زندگی را رسیدن به خوش‌بختی دانسته‌اید و خوش‌بختی برای شما معادل لذت است، یعنی نام دیگر لذت، خوش‌بختی است. ارستو نیز هدف زندگی را رسیدن به خوش‌بختی می‌دانست. بنابراین منظور شما از خوش‌بختی و لذت چیست؟ با منظور ارستو از خوش‌بختی، چه تفاوتی می تواند داشته باشد؟ در ضمن می‌خواهم نظرت را درباره‌ی لذت، بیش‌تر بدانم.

اپیکور: مردم شاید بنابر نیازمندی‌های روانی خود در هر روزگاری دست به تعبیر و توجیه دیدگاه‌های فلسفی بزنند و با این کار، ممکن به کردار شان مشروعیت نظری ببخشند. بنابراین تصور مردم می‌تواند تحولی در معنای فلسفه‌ی لذت من باشد، اما نه آن‌چه من می‌خواستم.

بهتر است‌که دیگاه فلسفی را از فیلسوف جدا بدانیم. دیدگاه فلسفی همان است‌که مستقل از فیلسوف، بنابر شرایط انسانی، دچار تحول می‌شود و با تحول‌پذیری ادامه می‌یابد. اما فیلسوف در جایگاه انسانی خویش،که زمان‌مندی و مکان‌مندی است، می‌ماند. آن‌چه من در شرایط زمانی و مکانی انسانی خویش از لذت، تصور می‌کردم با تحول پسین فلسفه‌ی لذت من، تفاوت دارد.

تا یادم نرفته می‌خواهم به توضیح تفاوت خوش‌بختی فلسفه‌ی خود با فلسفه‌ی ارستو بپردازم، سپس می‌پردازم به آن‌چه من در باره‌ی لذت تصور دارم و تفاوتش با لذت شهوانی در چیست و با لذت شهوانی چگونه می‌تواند ارتباط برقرار کند.

ارستو علت چهارگانه‌ای را برای تحلیل خویش از چیزها به کار می‌گیرد: علت مادی، علت صوری، علت فاعلی و علت غایی. از توضیح سه علتش می‌گذرم به توضیح علت غایی اکتفا می‌کنم. منظور ارستو از علت غایی، فرجام‌شناسانه و کارکردگرایانه است. این‌که یک چیز بایستی طبق فضیلت خویش رفتار کند، به خوش‌بختی دست می‌یابد. برای این به خوش‌بختی دست می‌یابد که به هدف کارکردی و فرجام‌شناسانه‌اش که همان علت غایی است، می‌رسد.

بهتر است درباره‌ی فضیلت توضیحی بدهم، آن‌چه شما از فضیلت تصور دارید و آن‌چه آتنی‌ها به‌ویژه ارستو از فضیلت در نظر داشت، تفاوت می‌کند. به فضیلت در زبان یونانی آرته می‌گویند، معنای آرته این است، کیفیت یا تلاش یک عمل که چیز را به چیز موفقیت‌آمیز یا چیز برتر تبدیل کند. بنابراین فضیلت از نظر ارستو کرداری است‌که یک چیز، آن را طبق غایت خویش انجام بدهد. درصورتی‌که شی‌ای طبق غایت خویش عمل کند به خوش‌بختی دست می‌یابد، چون به غایت خویش می‌رسد و غایت، امری‌ست‌که در نهایت، یک امر بالقوه به فعلیت می‌رسد. شما می‌توانید غایت را کمال بدانید. کمال یعنی تکمیل شدن یک شی و موجود و ماندن شی و موجود در همان وضعیت. بهترین فضیلت پشم در دوره‌ی زندگی من این بود که تبدیل به قالین می‌شد و بهترین فضلیت فلز این بود که تبدیل به شمشیر می‌شد. 

شاید از اشاره‌های من متوجه شدی که فضیلت ارستویی، طبقاتی است. فضیلت برای یک برده این است‌که بنابر شرایط بردگی خویش عمل کند، چون غایتی‌که برایش وجود دارد همان بردگی و برده‌منشی است. درصورتی‌که بنابر فضیلت بردگی‌اش عمل نکند، خلاف غایت خویش رفتار کرده است. در ضمن، در آرای ارستو، گروهی خاص با شرایط مادی وجود دارند که می‌توانند به خوش‌بختی دست یابند. شرایط مادی ارستویی، شرایط نخبه‌گرایانه و آسایش‌مندانه است: شما برای رسیدن به خوش‌بختی، از قید کارهای دستی (حرفه) آزاد باشید، قیافه‌ی زیبا داشته باشید و زشت نباشید، قد تان خیلی کوتاه نباشد، ثروت و قدرت سیاسی داشته باشید، دوستان پول‌دار و قدرت‌مند و فرزندان خوب داشته باشید.

اما منظور من «از هدف زندگی که رسیدن به خوش‌بختی است» کلا با منظور ارستو تفاوت می‌کند. در رسیدن به خوش‌بختیِ مورد نظر من؛ فضیلت ارستویی با آن شرایط مادی، نخبه‌گرایانه و در نهایت آرمانی، از خوش‌بختی حذف شده است. خوش‌بختی برای من، رضایتِ خاطر است‌که یک شخص از زندگی خویش دارد. رضایت خاطر را نمی‌توان درکل، به پای شرایط مادی و نخبه‌گرایانه‌ی طبقاتی ارستویی برای خوش‌بخت‌شدن ریخت. حتا شرایط مادی و نخبه‌گریانه‌ی طبقاتی ارستویی می‌تواند سبب احساس بدبختی در بین افراد جامعه شود، زیرا موقعی‌که شرایط مادی زندگی از یک شخص تا شخص دیگر از زمین تا آسمان تفاوت می‌کند، میزان احساس ناخوشنودی، نارضایتی و احساس بدبختی در جامعه بیش‌تر می‌شود.

خوش‌بختی مورد نظر من شرایط مادی اندک، اما نسبتا برابر در بین افراد جامعه می‌خواهد. این شرایط مادی اندک، تناسب دارد با نیازمندی‌های تن و جان ما برای خوردن، سکس، پوشیدن، استراحت، سیاحت و گردش با دوستان و کار کردن (زندگی کردن و زنده ماندن). اما غیر از این شرایط مادی، امر ضروری دیگر، برای خوش‌بختی مورد نظر من که باید برای افراد وجود داشته باشد؛ تسلط انسان بنابر آموزش بر وسوسه‌های روانی، برای فزون‌خواهی فراتر از نیازمندی‌های مادی تن و جان ما است. برای خوش‌بختی، بایستی بتوانیم وسوسه‌های فزون‌خواهانه‌ی خویش را کنترول کنیم؛ اگر نتوانیم بر وسوسه‌های فزون‌خواهانه‌ی خویش دست یابیم، به فقدان خوش‌بختی دچار می‌شویم و با کردار فزون‌خواهانه‌ی خود، احساس خوش‌بختی افراد جامعه را نیز مختل می‌کنیم. من فضیلت ارستویی را برای خوش‌بختی، وسوسه‌های برای آسایش و قدرت می‌دانم که چندان تناسب با نیازمندی شرایط مادی انسانی برای خوش‌بختی ندارد و حتا احساس روانی و روحی خوش‌بختی را در تصور افراد، مختل می‌کند.

فکر کنم زیاد حاشیه رفتم، شاید هم حاشیه‌روی نبود، چون لازم بود که پس از توضیح آرای ارستو درباره‌ی خوش‌بختی، به دیدگاه خود درباره‌ی خوش‌بختی بپردازم. البته اگر ارستو می‌بود، تعبیر و توجیه‌های خود را از خوش‌بختی مورد نظرش و از خوش‌بختی مورد نظر من، داشت. 

اکنون اگر بی میل نباشید، کمی می‌نوشیم، سپس به ادامه‌ی بحث می‌پردازیم، این‌که از نظر من خوش‌بختی نام دیگر لذت است، این‌که تصور مردم از لذت، احساس شهوانی است و تصور من از لذت چیست و چگونه می‌تواند توجیه شود. البته بحث را نشسته نه، قدم‌زنان ادامه می‌دهیم. «جناب فیلسوف، هر طوری‌که شما راحت باشید.»

وسط سپیدارها رفتیم، فیلسوف با دست به سپیداری تکیه کرد، مکثی کرد و بعد دستش را دراز نمود، از دستم گرفت، گفت فضای باغ را یک دور می‌زنیم، قصه هم می‌کنیم. دستم در دستش، رو به رویم ایستاد، به من دید و گفت: فلسفه‌ی لذت من از نظر کردار و عمل، مثبت است، اما محدود به نیازمندی‌های تن و جان آدمی برای زندگی و زنده ماندن. از نگاه روانی و روحی، سلبی و حتا می‌تواند نسبتا نامحدود توجیه شود. مثبت بودن لذت از نگاه کردار و عمل به این معنا است‌که فرد بایستی آسایش زندگی داشته باشد: خُورد و خواب مناسب، کار مناسب، سکس مناسب، دیدار با دوستان و ورزش و سیاحت. اما نه آن‌قدر که آسایش زندگی دیگران را مختل کند و به بهانه‌ی آسایش، انحصارِ تجمل نماید. لذت از نگاه روحی، سلبی به این معنا است‌که فرد بایستی آموزش ببیند، بیش‌تر از نیازمندی‌های تن و جانش برای لذت، گرفتار آز و فزون‌خواهی‌های روانی نشود. این‌جاست‌که لذت تبدیل می‌شود به رنج و درد.

وسوسه برای داشتن زمین بسیار، وسوسه برای داشتن فرزندان بسیار، وسوسه برای انجام سکس بیش‌تر و سکس با زنان یا مردان زیاد، وسوسه برای داشتن پوشاک زیاد، وسوسه برای خوردن خوراک‌های زیاد و متفاوت، وسوسه برای داشتن خانه‌های مجلل و باشکوه و... به انسان لذت نمی‌بخشد، بلکه احساس لذت را دچار اختلال می‌کند و انسان از مرز واقعی لذت که همان نیازمندی‌های تن و جان آدمی برای زندگی و زنده ماندن باشد، فراتر می‌رود و لذت به وسواس روانی تبدیل می‌شود. تبدیل شدن واقعیت لذت به دغدغه و وسواس روانی، دیگر لذت نه، بلکه می‌تواند بیماری باشد. هرچه از اغواهای روانی برای وسوسه‌ی لذت جلوگیری شود بهتر است، چون فرد از درد کشیدن برای لذت موهوم یا لذت جاوید در امان می‌ماند.

یسنا جان شاید بگویی پس بهتر است به دنیا نیاییم و زنده نباشیم، چون برای لذت، درد نخواهیم کشید. این برداشت می‌تواند دیدگاه سلبی روانی مرا درباره‌ی لذت به‌طور نامحدود توجیه کند و فلسفه‌ی لذت من طوری تعبیر شود که فلسفه‌ی لذت اپیکور، نسبت به زنده بودن و زندگی بدبین است. این دیدگاه می‌تواند یکی از تعبیرها در برابر فلسفه‌ی لذت من باشد. اما فلسفه‌ی لذت من واقعیت زندگی و نیازمندی‌های تن و جان آدمی را رد نمی‌کند و نادیده نمی‌گیرد.

برای من لذت، موقعی‌که به دنیا آمدیم، امکانی برای زندگی است. این امکان را بنابر واقعیت زندگی در دو گونه میل، دسته‌بندی کرده‌ام:

میل طبیعی و میل خود پسندانه. میل طبیعی، شامل نیازمندی‌های تن و جان آدمی می‌شود. این میل دو بخش دارد: زیاد ضروری و نه زیاد ضروری. زیاد ضروری مانند خوردن، خوابیدن، سکس برای تولید مثل و فعالیت است. اگر نخورید می‌مُرید؛ اگر خواب نکنید دیوانه می‌شوید؛ اگر سکس انجام ندهید نسل آدمی ادامه نمی‌یابد؛ و اگر فعالیت نکنید زندگی تان مختل می‌شود. نه زیاد ضروری مانند سکسی بیش از اندازه است. سکس یک غریزه برای تولید مثل است‌که طبیعت این غریزه را در ما گذاشته، اما ما سکس را بیش‌تر برای لذت انجام می‌دهیم. میل به سکس اگر به اندازه‌ی میل زیاد ضروری جدی گرفته شود، مرز لذت را بنابر نیازمندی‌های تن و جان آدمی، دچار اختلال می‌کند. سکس را بایستی همان‌قدر انجام دهیم که شادابی تن و جان ما را تقویت کند و تلاش برای انجامِ بیش‌تر آن با افراد زیاد، غیرضروری است.

میل خودپسندانه، به نیازمندهای تن و جان آدمی چندان ارتباط ندارد، خاستگاه آن بیش‌تر درگیری‌های روانی افراد است؛ اگرچه این درگیری‌ها می‌توانند از نظر فرهنگی و مناسبات اجتماعی از یک دوره تا دوره‌ی دیگر تفاوت کنند و با مناسبات فرهنگی، هنری و اجتماعی هر دوره‌ای ارتباط داشته باشند؛ یعنی دوره‌ای نسبت به دوره‌ای دیگر از نظر فرهنگی، سکس‌خواه‌تر باشد. شاید دوره‌ی شما چنین است. من نمی‌توانم برای همه‌ی زمانه‌های زندگی بشر نظر بدهم. به نظرم درست این است در این باره بیش‌تر ابراز نظر نکنم و به این تاکید کنم که میل‌های خودپسندانه انسان را دنبال پوشیدن لباس‌های بی‌اندازه و غیر ضروری، دنبال خوردن غذاهای عجیب و غریب، دنبال سکس با افراد زیاد می‌کشاند. 

انجام ارضای میل‌های طبیعی ضروری و انجام میل‌های طبیعی نه‌زیاد ضروری به اندازه، به لذت در تن و جان آدمی می‌انجامد، اما پرداختن بی‌اندازه به انجام میل‌های طبیعی نه‌زیاد ضروری و خودپسندانه، سبب درد و رنج در تن و جان آدمی می‌شود که وسوسه‌ها و اغواهای روانی، خاستگاه آن استند.

فلسفه‌ی لذت من فقدان درد و فقدان رنج است. باید پرسید چگونه می‌توان درد و رنج را در تن و جان آدمی کاهش داد؟ می‌خواهم فرد یاد بگیرد که از وسوسه برای میل‌های خودپسندانه برکنار باشد تا دچار درد و رنج نشود، زیرا درد و رنج همیشه درد و رنج واقعی‌ای‌که تن و جان ما دچار آن است، نیست. درد و رنجی‌که خاستگاه آن میل‌ها و لذت‌های طبیعی نه‌زیاد ضروری و خودپسندانه است، ریشه در وابستگی روانی و اعتیاد دارد و روان‌شناسانه است. اما عدم دست‌رسی به نیازها و لذت‌های طبیعی ضروری نیز به درد و رنج در تن و جان ما می‌انجامد که موجب درد و ورنج روان‌شناختی نیز می‌شود؛ مثلا موقعی‌که افراد به اندازه‌ی لازم غذا برای خوردن ندارند؛ دست‌رسی به سکس لازم و مورد نیاز ندارند؛ آموزش نمی‌بینند و آگاه نمی‌شوند؛ و حق اختیار پوشش و تن و بدن خود را ندارند. در این صورت، افراد بنابر فقدان لذت طبیعی مورد نیاز، دچار درد و رنج می‌شوند که این درد و رنج واقعی است، بایستی برطرف شود.

گشت فضای دور باغ تمام شد، رسیدیم زیر درختان سپیدار. فیلسوف برای چند دقیقه‌ای با اتکای شانه به درخت سپیدار ایستاد شد. من رو به رویش ایستاد ماندم. بعد گفت بنشینیم. نشستیم روبه‌روی یک‌دیگر، دو طرف جوی.

یسنا: جناب فیلسوف تا جایی‌که من به فلسفه‌ی شما اندیشیده‌ام، به این تصور رسیده‌ام که فلسفه و فلسفه‌ی لذت‌تان به‌طور خاص با آگاهی و با نگرانی و اظطراب فلسفی از مرگ، شکل گرفته و سرانجام مرگ است‌که  در باره‌ی فقدان درد، باید پاسخ بدهد؛ درغیر آن، انسان زنده درد خواهد داشت: درد آگاهی از مرگ، درد جسمانی و سایر دردهایی‌که انسان می‌تواند درگیر آن‌ها شود. تصور شما از آگاهی مرگ و ارتباط آن با هستی و زندگی انسان چیست و این آگاهی از مرگ با فلسفه‌ی لذت‌تان که تلاش آن فقدان درد است، چه نسبتی دارد؟

اپیکور: تصور من این است‌که کردارهای احساسی و عاطفی (واکنش‌ها) جانوران غیر از انسان را می‌شود اندازه گرفت و قابل پیش‌بینی دانست، اما کردارهای عاطفی، احساسی، هنری، عقلی و فلسفی انسان را نمی‌شود اندازه گرفت و مشخص کرد و برایش معیار و استندردی را در کتاب‌چه‌ی رهنما ارایه کرد. تصور انسانی بماند سرجایش، اما در چشم‌انداز فلسفی من، ماوراطبیعه و روایت مابعدالطبیعه یعنی درکل نگرانی‌های میتافریکی جای ندارد. من مسوول نگرانی‌ها و هراس‌های انسان نیستم، اما می‌توانم مسوول دستگاه فلسفی خویش باشم. تا جایی‌که به دستگاه فلسفی من ارتباط می‌گیرد، فلسفه‌‌ام در باره‌ی ترس و هراس از مرگ روشن‌گری کرده است. شاید این سخن فلسفی من تا روزگار شما رسیده باشد: «هنگامی‌که ما هستیم مرگ نیست. هنگامی‌که مرگ فرا می‌رسد، ما نیستیم.» این جدی‌ترین موضع‌گیری فلسفی من در باره‌ی مرگ است. لازم می‌دانم توضیح دهم، مرگ فقدان حس و آگاهی است و در مرگ، هیچ‌گونه حس و آگاهی‌ای وجود ندارد. پس ترس و هراس از مرگ، روایتی است‌که انسان زنده برای بازسازی روانی خود، آن‌را تکامل بخشیده است. 

فکر می‌کنم بهتر است، نخست تمایزی بین «مرگ» و «مردن» قایل شویم و بعد به برداشت شما در باره‌ی نسبت فلسفه‌ام با مرگ، پاسخ بدهم. مردن یک واقعیت تنانه و جسمانی است و هر سازمان زنده‌ای با واقعیت مردن روبه‌رو می‌شود. زنده بودن و مردن، فرایند واقعی وجود زنده است. زنده بودن حس و آگاهی دارد، اما مرده‌گی حس و آگاهی ندارد. وجود زنده، سازمانی نسبتا باز در جهان است و هر سازمانی باز، نسبت به سازمان بسته، بیش‌تر دچار تغییر و تحول می‌شود. انسان یک سازمان باز، شاید بازترین سازمان در جهان باشد، چون نسبت به هر موجودی زنده، رابطه‌ی بده و بستانش با جهان بیش‌تر است. تا وقتی‌که یک سازمان باز بتواند رابطه‌ی سازمانی‌اش را در مناسبات درون‌سازمانی و در مناسبات بیرون سازمانی با جهان نگه دارد، زنده می‌ماند؛ در غیر آن، یک موجود به عنوان یک سازمان، مناسباتش متلاشی می‌شود و این متلاشیِ سازمان، معادل است با مردن.

اما مرگ امری‌ست‌که در احساسات، عواطف، فرهنگ، هنر و زبان به‌مثابه‌ی روایت اتفاق می‌افتد. مرگ تا واقعیت باشد، پدیدار ذهنی‌ست‌که هم‌چون نگرانی و اظطرابی نسبتا شدید، تنها در تصور انسان معنا دارد که روان‌شناسانه و هستی‌شناسانه است. این نگرانی و اظطراب شاید در جانوران غیر از انسان معنایی نداشته باشد. شکل‌گیری هنرها، آیین‌های فرهنگی، دانایی‌های فلسفی، اساطیر و... با مفهوم و نگرانی مرگ ارتباط دارد. فلسفه‌ی من نیز بی‌مناسبت با معنای مرگ نیست و شاید سنتزی است در باره‌ی نگرانی مرگ. مردن واقعیت است و می‌تواند تِز باشد. واکنش انسان در باره‌ی تزِ مردن، آنتی‌تز می‌تواند باشد و این آنتی‌تز، جنبه‌ی میتافزیکی مردن است‌که در روایت ارایه می‌شود و ایده‌ی مرگ را هم‌چون داناییِ نگرانی‌بخش و اضطراب‌آور، قابل تصور می‌سازد.

فلسفه‌ی من سنتزی‌ست برای تز مردن و آنتی‌تز مرگ. این سنتز، تمایز مردن به‌مثابه‌ی واقعیت و مرگ به‌عنوان روایت فرهنگی را مشخص کرده و با دانایی فلسفی روشن‌گری نموده و از روایت و ایده‌ی اساطیری مرگ قداست‌زدایی و راززدایی کرده است. این راززدایی از روایت اساطیری مرگ شاید از نخستین روشن‌گری راززدایانه‌ی فلسفی باشد. دستگاه فلسفی من از مردن، مرگ‌زدایی کرده است و نگرانی و اظطراب میتافزیکی مردن (روایت مرگ) را به صفر رسانده است.   

می‌خواهم تاکید کنم، فلسفه‌ی لذت من محدود به نیازمندی‌های تن و جان آدمی است و در دستگاه فلسفی‌ام تا انسان زنده است، مرگ نیست، هنگامی‌که انسان نیست (مرده است)، دیگر هیچ حس، آگاهی، اضطراب و نگرانی انسانی نمی‌تواند وجود داشته باشد. همین‌که زنده‌ایم کافی‌ست با امکان محدود به تن و جان خویش، لذت ببریم.

این‌که شما «فقدان درد» را (که اساس فلسفه‌ی لذت من است) بنابر تصور خویش، معنای آن‌را کَش می‌کنید و با مرگ ارتباط می‌دهید و می‌گویید که فقدان درد فقط می‌تواند در مردن اتفاق بیفتد، این تصور شما است و به‌عنوان برداشتی می‌تواند اهمیت داشته باشد. اما من نسبت به فلسفه‌ی خویش صادق استم، اگر چنین تصور می‌داشتم که فقدان درد با مردن، دست‌یافتنی است، خودکشی می‌کردم. آن‌چه من از لذت بردن تصور داشتم، فقط با زندگی ممکن بود؛ برای همین تا زنده بودم، زندگی کردم.

فیلسوف از جایش بلند شد، به آب، به گیاهان، به صراحی و به من نگاهی کرد، بعد به سوی غروب رفت. پیش از آن‌که دور شود، قامت او به بی‌شکلی گرایید و به غبار تبدیل شد. احساس کردم دید چشمانم تیره و تار شد؛ انگار چیزها و جهان دورِ غبارِ قامتِ فیلسوف می‌پیچیدند و بی‌فرم می‌شدند. ترس و لرزی مرا فراگرفت. برای لحظه‌ای، نمی‌دانم جهان یا دیدِ چشمان من کاملا تاریک شد. سپس روشنایی خفیفی تجلی کرد، شاید از ذهنم آغاز شد و از چشمانم به سوی اشیا و جهان پرتاب شد. چیزها دچار شکل و فرم شدند: روی فرش چند عکس پدرم بود، با عکس‌هایی از ییلاق، اسپ‌ها و گوسپندهایش و کتاب تاریخ فلسفه باز بود. تعجب‌‌آور این بود که کنار بخاری چَری بودم، در خانه‌ی خودم.

با خود اندیشیدم این همه چطو اتفاق افتاده است. ایده‌ی جهان‌های ممکن به یادم آمد. شاید دچار لایه‌های ممکن هستی شده بودم. از لایه‌ی هستی جهان پرتاب شده‌ام به لایه‌ی هستی عکس‌ها و از لایه‌ی هستی عکس‌ها به لایه‌ی هستی متنِ کتابِ تاریخ فلسفه. باور نکنید، اما بر حقیقت جهان و خود می‌توانید شک کنید.

مکالمه، علوم و دیگری (از عصبیت تا خردمندی)

 

نقدی بر نوشته‌ی «تأملی بر جای‌گزینی نام و هویت زبان پارسی به دری» سید مسعود حسینی

موضوعی‌که در نوشته آقای سید مسعود حسینی مطرح شده، یک بحث زبان‌شناسی و ادبی خالص نیست، بلکه حاصل درهم‌آمیختن تاریخ زبان با سیاست فرهنگی هژمونیک فارسی بر جغرافیای سیاسی افغانستان و کشورهای دیگر است و مهم‌تر از همه نادیده‌گرفتن منطق حقوق بین‌الملل و واقعیت قدرت نمادین در جهان معاصر است. «فارسی» یک واژه‌ی عربی است نه یک واژه‌ی پارسی دری. طوری‌که پرشین (persian) یک واژه‌ی خارجی است، فارسی نیز خارجی است. بهتر این است به جای واژه‌ی خارجی، واژه‌ی خود زبان به‌کار گرفته شود.  

نخست باید این سوءتفاهم بنیادین را روشن کنم، هیچ‌کس مدعی نیست‌که «پارسی دری» از منظر تاریخی و زبان‌شناختی، نام زبان نیست. این بدیهی فرهنگی و علمی است. اما پرسش اصلی این نیست‌که این زبان در هزار سال پیش چه نام داشته؛ پرسش این است‌که ام‌روز «فارسی» در نظام رسمی و بین‌المللی، چه بار سیاسی و هویتی دارد و متعلق به کدام دولت-ملت است.

تاریخ را نمی‌توان سپر واقعیت‌های سیاسی، فرهنگی و هویتی ام‌روز کرد؛ چنین سپرسازی‌ای موجب خطای روش‌شناختی می‌شود. تاکید نویسنده این است‌که در متون کهن «فارسی» نام زبان گفته شده است. چنین تاکیدی که تنها فارسی در متون کهن نام زبان بوده، از اساس اشتباه است. نام زبان در متون «پارسی دری»، «دری»، «پارسی»، «فارسی» و «فارسی دری» ذکر شده است. اما «دری» با «پارسی» و گاهی به‌صورت جدا در متون کهن و معاصر نیز به‌نام زبان به کار رفته است‌که به چند مورد اشاره می‌کنم:

بفرمود تا پارسی و دری

نبشتند و کوتاه شد داوری (شاه‌نامه. فردوسی)

در دست‌نویس‌های شاه‌نامه این بیت به دو صورت ثبت شده است:

بفرمود تا پارسی دری

نبشتند و کوتاه شد داوری

***

ز شعر دل‌کش حافظ کسی شود آگاه

که لطف و طبع سخن‌گفتن دری داند

***

جو عندلیب فصاحب فروشد حافظ

تو قدر او به سخن‌گفتن دری بشکن

***

نظامی که نظم دری کار اوست

دری نظم‌کردن سزاوار اوست

***

من آنم که در پای خوکان نریزم

مرین قیمت دُرِ لفظِ دری را

***

گرچه هندی در عذوبت شکر است

طرز گفتار دری شیرین‌تر است (اقبال لاهوری)

دری یا پارسی دری زبان مادری اقبال نیست. گذشته‌ی خانودگی او به برهمن‌ها می‌رسد، اما او دری را نام زبانی مستقل می‌داند و در برابر هندی قرار می‌دهد. اقبال از شاعران قرن 19 و 20 در هند و پاکستان است. بر این اساس نمی‌توان از تیوری توطیه استفاده کرد و گفت دری یک برساخته‌ی جدید است‌که توسط سران پشتون در افغانستان ساخته شده است. چنین نیست، دری در خراسان و پاردریا نام زبان بوده است و وقتی‌که در ایران (فارس) می‌رسد، پارسی هم بر دری اضافه می‌شود و حکومت‌های ایران، سرانجام در روزگار معاصر با حذف «دری» به «فارسی» رسمیت می‌بخشند. چرا؟ برای این‌که نام زبان را با هویت فرهنگی، سیاسی و تاریخی خود مطابقت بدهند؛ زیرا پارس، پرشیا و فارس نام دوم ایران غربی (ایران ام‌روز) بوده است و یونیان، رومیان و عرب‌ها ایران غربی را به‌نام پرشیا و فارس می‌شناختند و ایران شرقی را به‌نام خراسان. من بر ایران انتقاد ندارم، ایران و هر کشور حق دارد نام زبان را مطابقت با هویت ملی و سیاسی خود به کار گیرد.

اما بنابر اشارات مبهم تاریخی و پیش‌فرض‌های هژمونی فرهنگی نمی‌توان تاکید کرد که در قرن بیست‌ویکم هر فعالیت فرهنگی‌ای در کشورهای غیر از ایران باید زیر نام «فارسی» انجام شود؛ آن‌هم در شرایطی که «فارسی» در تمام اسناد رسمی بین‌المللی، نام زبان دولت ایران است و ایران با دیپلماسی فرهنگی فعال، این نام را به‌صورت انحصاری نمایندگی می‌کند. بنابراین تکرار شواهد تاریخی چه به‌صورت مبهم، چه به‌صورت روایت‌سازی و حتا چه به‌صورت دقیق؛ بدون توجه به ساختار حقوقی ام‌روز، نه دفاع از علم است و نه وفاداری به میراث، بلکه نادیده‌گرفتن واقعیت جهان معاصر و هویت ملی و سیاسی کشورهای غیر از ایران است.

نویسنده هُش‌دار می‌دهد که با «دری» نامیدن زبان، میراث «فارسی» مصادره می‌شود. واقعیت دقیقاً برعکس است. مصادره زمانی رخ داده که افغانستان دهه‌ها تمام آثار، نویسندگان و برنامه‌های فرهنگی خود را زیر نام «فارسی» عرضه کرده و جهان، به‌طور طبیعی، آن را متعلق به ایران پنداشته است. اگر نام «فارسی» بی‌طرف و فرا‌ملی بود، این استدلال قابل بحث می‌بود، اما وقتی این نام در عمل به نفع یک دولت خاص کار می‌کند، اصرار بر آن دیگر «علمی» نیست، ساده‌لوحی سیاسی است.

شماری می‌گویند دری صفت است. نام زبان در آغاز در خراسان دری بوده است. ابن مقفع (کشته شده در 139 هجری) در قرن دوم هجری می‌نویسد دری نام زبان مردم خراسان است. وقتی در قرن چهار و پنج، زبان دری به ایران غربی (فارس) رسید، پارسی بر آن اضافه شد: «پارسی دری». ارایه‌ی نمونه‌ها در شعر دری/ پارسی دری نشان می‌دهد که «دری» نام زبان بوده است و مهم‌تر از همه، یک سند تاریخی در دست‌رس است‌که ابن مقفع در آغاز قرن دوم هجری از زبان‌های ایرانی نام می‌برد، از «دری» به‌عنوان نام زبان یاد می‌کند. با وصفِ این‌همه شواهد، اگر دری را صفت هم درنظر گیریم؛ از گذشته و اکنون، جایگاه و اعتبار اسم را نیز داشته است. «دری» ام‌روز در قانون اساسی افغانستان، در یونسکو، در نهادهای بین‌الملی و دیپلوماتیک و حتا در ایران، نام رسمی یکی از زبان‌های مردم افغانستان است.

بنابراین بحث‌های طولانی درباره‌ی این‌که «دری» در متون کهن صفت بوده یا اسم، بیش‌تر بازی با الفاظ است، زیرا حقیقت‌های فرهنگی و حقوقی جهان ام‌روز را گذشته‌ی تاریخی و روایت‌سازی قرون وسطایی تعیین نمی‌کند، بلکه قانون اساسی کشورها و رسمیات نهادهای بین‌المللی تعیین می‌کنند که نام زبان در کشورها چیستند. ام‌روز «دری» نام رسمی زبان در افغانستان، ثبت‌شده در یونسکو و معتبر در مکاتبات بین‌المللی است؛ همین کفایت می‌کند. بر این اساس، اصرار بر این‌که «دری» در گذشته صفت بوده، ام‌روز نباید اسم باشد، نه استدلال علمی است و نه حقوقی.

قیاس فارسی با انگلیسی و عربی، قیاسی فریبنده است، زیرا مقایسه‌ی زبان فارسی با انگلیسی و عربی، یا ناآگاهانه است یا عامدانه گمراه‌کننده. هیچ کشور انگلیسی‌زبان، زبان خود را به نام یک کشور دیگر ثبت نکرده و هیچ کشور عربی، زبان خود را به نام یک دولت خاص مصادره‌شده نمی‌بیند؛ در حالی‌که «فارسی» در جهان امروز عملاً مترادف «ایران» است و در یونسکو تنها به‌نام کشور ایران ثبت است.

عنوان‌کردن «دری» برای افغانستان، «تجزیه‌ی زبان» نیست، بلکه داشتن آدرس مستقل زبانی و فرهنگی و خروج از زیر سایه‌ی مالکیت نمادین یک دولت دیگر (ایران) است. کشور ایران برای ما قابل احترام است، هم‌سایه و هم‌فرهنگ ما است، اما یک کشور خارجی است، روابط فرهنگی ما بایستی بر اساس آدرس‌های مستقل فرهنگی و ملی و با احترام متقابل صورت گیرد.  

در یادداشت سید مسعود حسینی تبلیغِ ترس از جدایی زبان، جای تحلیل واقع‌بینانه در باره‌ی زبان در جغرافیاهای سیاسی را گرفته و در سراسر متن، نوعی هراس پنهان دیده می‌شود. هراس از این‌که با «دری» گفتن، از ایران جدا می‌شویم. این نگاه، نه واقع‌بینانه است و نه تجربه‌محور؛ زیرا هم‌کاری فرهنگی، تابع این نیست‌که نام زبان در افغانستان نیز همان نام زبان ایران باشد، بلکه تابع اراده‌ی سیاسی و نهادسازی مشترک است.

هیچ‌کس با دری‌گفتن از مولانا، حافظ، سنایی، ناصر خسرو، فردوسی، بیدل و... جدا نمی‌شود. ایران در تاریخ ادبیات فارسی از این بزرگان یاد کرده است. تاجیکستان در تاریخ ادبیات تاجیک از این بزرگان یاد کرده است. ما در تاریخ ادبیات دری از این بزرگان یاد کرده‌ایم. در ایران و تاجیکستان این کار شده است و در کشور ما نیز در تاریخ ادبیات محمد حیدر ژوبل و دیگران این کار انجام یافته است. هر سه کشور بر میراث فرهنگی، ادبی و زبانی مشترک حق دارند که طبق هویت ملی، فرهنگی و آدرس زبانی خود، میراث فرهنگی و ادبی مشترک را از خود کنند و از خود بدانند.

نویسنده‌ی یادداشت نگرانی کرده است با دری گفتن از سنت فارسی‌–اسلامی جدا می‌شویم. توجه داشته باشیم، اسلام دین است و زبان‌ها جدا از دینی خاص و جدا از ادیان است. در یک زبان، متون دینی و غیر دینی وجود دارد، اما نمی‌توانیم زبانی را به دین یا به غیر دین تقلیل بدهیم. بنابراین ترکیب سنت فارسی-اسلامی نوعی از مغالطه است. مهم‌تر از همه با دری نامیدن زبان، قرار نیست از میراث مشترک گذشته‌ی خود با اسلام، ایران و... جدا شویم. خیلی علاقه دارید بنویسید سنت دری-اسلامی که خاطر تان از این بابت نیز جمع شود. اما با فارسی‌گفتنِ بی‌چون‌وچرا، از هویت مستقل فرهنگی خود جدا می‌شویم. چرا؟ برای این‌که «فارسی، پریشیا و پرشین» در رسمیات بین‌المللی، معادل ایران و مختص به ایران است.

پافشاری بر «فارسی» در افغانستان، بیش از آن‌که علمی باشد، احساسی و نوستالژیک است. دفاع از «دری»، بیش از آن‌که ضد فرهنگ و تاریخ مشترک باشد، دفاع از منافع هویتی و فرهنگی ما در جهان نابرابر ام‌ر‌وز است. هیچ تضادی میان این‌که نام زبان ایران فارسی و نام زبان افغانستان دری است، وجود ندارد. دری، پارسی، پارسی دری، فارسی و فارسی دری نام‌های تاریخی یک زبان استند‌ که ام‌روز در ایران از آن به‌نام فارسی، در تاجیکستان به‌نام تاجیکی و در افغانستان به‌نام دری یاد می‌شود. از نظر هویت‌های سیاسی و ملی، «فارسی»، «تاجیکی» و «دری» قابل نادیده‌گیری و انگار نیستند. «دری» نام رسمی و بین‌المللی یکی از زبان‌های افغانستان است.  

طاهر بدخشی و سازا؛ واقعیت تاریخی یا مساله‌ی تاریخی؟ (گذار از بدخشی)

ما عادت داریم شخصیت‌های سیاسی را به موضوع حیثیتی تبدیل کنیم و با آن‌ها هم‌ذات‌پنداری عاطفی، سیاسی، عقیدتی و قومی برقرار کنیم و هرگونه انتقاد از آن‌ها را انتقاد به خود تلقی کرده، برخورد حیثیتی با خود بدانیم. طاهر بدخشی نیز برای شماری همین جای‌گاه را پیدا کرده است. اصولا باید در باره‌ی دیدگاه و عمل‌کرد شخصیت‌ها و رهبران سیاسی صحبت و انتقاد شود که معلوم شود یک شخصیت سیاسی چه دیدگاه و عمل‌کردی داشته است و آیا هنوز ما نیاز به دیدگاه و عمل‌کرد سیاسی او داریم، یا باید از آرای سیاسی او بگذریم، زیرا خود و دیدگاهش به‌عنوان یک واقعیت به تاریخ پیوسته است.

طاهر بدخشی طبق کلان‌روایت سیاسی آن روزگار، یک مارکسیست بود و فعالیت سیاسی را در هم‌کاری با تره‌کی، امین، کارمل و... شروع کرد. این‌که بین این شخصیت‌های سیاسی چه گذشت، بگذریم. اما طاهر بدخشی سرانجام از شاخه‌ی خلق و پرچم جدا شد و راه سیاسی خود را بنابر کلان‌روایت مارکسیسم ایجاد کرد که نهاد حزبی سازمان انقلابی زحمت‌کشان افغانستان (سازا) است.

جریان خلق و پرچم شعار مبارزات طبقاتی را سرمشق فعالیت سیاسی و نظامی خود در افغانستان قرار دادند، اما طاهر بدخشی نظریه‌ی ستم ملی و حق تعیین سرنوشت ملت‌های تحت ستم در افغانستان را شعار سیاسی خود قرار داد. نظریه‌ی حق تعیین سرنوشت ملت‌ها نیز یک نظریه‌ی مارکسیستی_لنینیستی است و برای نخستین‌بار لنین حق تعیین سرنوشت ملت‌ها را در امپراتوری شوروی مطرح کرد. شوروی شامل ملت‌های مختلف بود که روسی‌سازی ملت‌ها در جریان بود. بنابراین لنین به این نظر بود، شوروی بایستی از اتحاد ملت‌ها در چارچوب انترناسیونالیسم دفاع کند و حق تعیین سرنوشت ملت‌ها را به رسمیت بشناسد که در این دوره در قلمرو شوری شماری از ملت‌ها در آسیای میانه و... شکل گرفتند.

طرح نظریه‌ی ستم ملی و حق تعیین سرنوشت ملت‌های تحت ستم در افغانستان که توسط طاهر بدخشی ارایه شد، واضح و روشن است، این‌که معضل و مساله در افغانستان ستم طبقاتی نیست، بلکه ستم ملی است. سران قوم پشتون، فرقی نمی‌کند به‌نام‌ چه حکومتی (شاهی، کمونیستی، لیبرال، اسلامی و...) پشتون‌سازی می‌کنند و این پشتون‌سازی، رواج ستم ملی بر ملت تاجیک، هزاره، اوزبیک و... است. بنابراین بایستی با حق تعیین سرنوشت ملت‌های تحت ستم در افغانستان، معضل و مساله‌ی ستم ملی رفع شود.

این‌که طاهر بدخشی چه راه‌کاری مشخص برای رفع معضل ستم ملی و حق تعیین سرنوشت ملت‌ها در افغانستان داشت، چندان مشخص نیست، زیرا برای تشریح و توضیح راهکار عملی خود فرصت نیافت و کشته شد.

به نظرم طاهر بدخشی غیر از دو راه‌کار نمی‌توانست برای رفع معضل ستم ملی در افغانستان داشته باشد: یک، ملت، تاجیک، هزاره، اوزبیک و پشتون هر کدام دولت ملی خود را داشته باشد. دو، دولت فدرال تشکیل شود و در هر فدرال با حضور اکثریت تاجیک، پشتون، هزاره و اوزبیک حق تعیین سرنوشت ملت‌ها به دست خود شان مشخص شود.

فکر می‌کنم طاهر بدخشی در پی ارایه‌ی راه‌کار دوم یعنی فدرالیسم در افغانستان بود.

اما طرح سیاسی ستم ملی طاهر بدخشی هم از طرف حزب‌های خلق و پرچم که در قدرت بودند، برچسب ضد وحدت ملی خورد و هم از طرف گروه‌های جهادی مورد بی‌اعتنایی قرار گرفت. بنابراین اعضای سازا از طرف حکومت خلق و پرچم و از طرف گروه‌های جهادی، دشمن تلقی شد. موضع سیاسی خلق و پرچم مشخص بود که در حکومت‌داری از ستم ملی حمایت می‌کردند. متاسفانه، گروه‌های جهادی، فکر سیاسی و آگاهی ملتی و قومی نداشتند و با شعار دین در خطر است در شهرها سرازیر شدند و وقتی به قدرت رسیدند، همان روایت رسمی ستم ملی دولت‌داری را پذیرفتند.

در پایان یادداشت با تاکید باید بگویم طاهر بدخشی و سازمان او عاری از خطا و غیر قابل انتقاد نبود و نیست، اما این مشخص بود که بدخشی در عرصه‌ی فعالیت سیاسی طرف‌دار خطا و آزمون بود، زیرا از وقتی‌که با تره‌کی، امین، کارمل و... فعالیت سیاسی را آغاز کرد، معمولا در رویکرد سیاسی خود بنابر خطا و آزمون، تغییر موضع داد و تا این‌که جریان سیاسی سازا را با نظریه‌ی ستم ملی و حق تعیین سرنوشت ملت‌های تحت ستم در افغانستان ایجاد کرد. اگر طاهر بدخشی زنده می‌ماند، حتما وارد راهکارهای عملی سیاسی برای حل دموکراتیک و عادلانه‌ی مساله و معضل ستم ملی می‌شد، اما با کشته‌شدنش این طرح چندان وارد مرحله‌ی عملی نشد.

امروز چندین حزب سیاسی و شماری از افراد مستقل، خود را میراث‌دار سیاسی سازمان سازا و طاهر بدخشی می‌دانند، اما واقعیت این است این جریان‌ها و افراد در فعالیت‌های سازمانی و تشکیلاتی، در سیاست عملی و در سیاست نظری نسبتا ناکام بوده‌اند و حتا نتوانسته‌اند آرای نیمه‌تمام طاهر بدخشی را تبیین کنند و توضیح بدهند. در فعالیت سازمانی و تشکیلاتی نیز نتوانستند سازا را به‌عنوان یک سازمان دارای تشکیلات حزبی فعال وارد مناسبات سیاسی کشور بسازند. لطیف پدرام از نام حزب گنگره‌ی ملی و شماری دیگر از نام حزب آزادگان خود را ادامه‌ی سازا می‌دانند، اما حزب کنگره فقط یک رهبر بدون تشکیلات دارد و حزب آزادگان نیز ساختار تشکیلاتی فعال ندارد و از نظر تشکیلاتی و فعالیت سیاسی فرسوده است.

بر این اساس پروژه‌ی سیاسی طاهر بدخشی در روزگار معاصر از نظر سازمانی و تشکیلاتی یک پروژه‌ی فروپاشیده است و از نظر سیاست تیوریک و نظری نیز نسبتا فاقد تولید دانش سیاسی است. بنابراین میراث سیاسی طاهر بدخشی از نظر فعالیت سازمانی و تشکیلاتی و از نظر دانش سیاسی نیازمند بازبینی، نقد و بررسی است.

استاد ساکایی از پژوهش‌گری تا متفکر فرهنگ

 

معرفت زبانی و فرهنگی ما جنسیت‌زده و پیشارنسانسی است- در گفت‌وگو با خبرگزاری حقیقت

در فضای فکری و فرهنگی افغانستان، اندیشه‌ورزی انتقادی یکی از نیازهای بنیادی امروز ماست. در همین راستا، خبرگزاری حقیقت گفت‌وگویی مکتوب و مفصل با دکتر یعقوب یسنا، نویسنده، پژوهشگر، و اسطوره‌شناس معاصر، انجام داده است. در این گفت‌وگو، دکتر یسنا از نسبت اندیشه با زبان، تجربه‌های نوشتاری‌اش، جایگاه تفکر انتقادی، تولید علم، و هویت در نوشتار سخن گفته است. پاسخ‌های او تلفیقی‌ست از تحلیل انتقادی، تجربه‌زیسته، و ارجاع‌های فلسفی که چشم‌اندازی ژرف به مناسبات معرفتی جامعه‌ی ما می‌گشاید.

این گفت‌وگو توسط گزارشگر بخش علمی–فرهنگی خبرگزاری حقیقت، پیگیری شده است.

1- اگر بخواهیم به جای زیست‌نامه، از «اندیشه‌نامه» شما سخن بگوییم، کدام مؤلفه‌های معرفتی یا تجربی را باید شالوده‌ی آن دانست؟

یعقوب یسنا: انسان درون زبان، فرهنگ، معرفت و اندیشه و تجربه‌های رفتار اجتماعی و فرهنگی زندگی می‌کند. این مناسبات در شکل‌گیری اندیشه‌ی هر فرد تاثیرگذار است. ممکن فرد تا پایان زندگی‌اش، پذیرای تاثیرگذاری و ستایش‌گر آن‌ها باشد و ممکن دید انتقادی بر این تاثیرگذاری پیدا کند.

من نیز تاثیرپذیر از معرفت زبانی و فرهنگی جامعه‌ی خود بوده‌ام، اما بنابر مطالعه کم‌کم دید انتقادی بر معرفت زبانی و فرهنگی جامعه‌ی خود پیدا کردم و به این نتیجه رسیدم که معرفت زبانی و فرهنگی جامعه‌ی ما (مردم افغانستان) نسبتا بدوی، جنسیت‌زده، پیشارنسانسی و قرون وسطایی است. بنابراین بایستی معرفت زبانی و فرهنگی ما مورد نقد قرار بگیرد. این نقد با اندیشه‌ی معرفت مدرن ممکن بود. بر این اساس اندیشه و فلسفه‌ی مدرن را تا حد ممکن مطالعه کردم و با این مطالعه توانستم نسبتا معرفت و اندیشه‌ی خود را دچار چالش کنم، زیرا اندیشه‌ی فرد جزیی از اندیشه و باور جامعی است؛ در این صورت خودانتقادگری را تا بر اندیشه و باور خود وارد نکند، نمی‌تواند اندیشه‌ی متفاوت و مدرن را بپذیرد و اندیشه‌‌اش را از باور فرهنگی، مذهبی و اجتماعی جامعه‌اش تفکیک کند. موقعی‌که فرد توانست اندیشه و باور خود را به چالش بکشاند، سپس می‌تواند به معرفت و اندیشه و باور جمعی فرهنگی و اجتماعی جامعه‌اش، دید انتقادی پیدا کند.

اگر بخواهم در باره‌ی زیست‌نامه‌ی اندیشگانی خود نظر بدهم، اندیشه‌ام تاثیرپذیر از علم معاصر و فلسفه و اندیشه‌ی مدرن است و در دوره‌های از زندگی، فلسفه‌ی فیلسوفان مشخصی را می‌خواندم و تاثیر می‌پذیرفتم. مثلا مدتی آثار نیچه را خواندم، متاثر از نیچه بودم. فلسفه‌ی شوپنهاور را خواندم، متاثر از شوپنهاور بودم. همین‌طور آثار ژاک دریدا، کاسیرر، فوکو، رولان بارت، آرامش دوست‌دار، داروین، آنتونی گیدنز، ریچارد داوکینز، ژان بودریار و دیگران را خواندم و متاثر از اندیشه‌های آنان بودم. در ادبیات، نقد و نظریه‌ی ادبی و داستان نیز متاثر از اندیشه‌ی خیلی‌ها استم که از ذکر نام شان می‌گذرم.

بنابراین ذهن هر فرد یک بیناذهن و یک بینامتن است. ذهن من نیز بیناذهن و بینامتن است‌که نتیجه‌ی ذهن‌ها و متن‌ها است. بر این اساس اندیشه‌ی فردی ما در اثر فرایند اندیشه شکل می‌گیرد و ادامه می‌یابد. به برداشت من می‌توان سخن از اندیشه‌ی خودآگاه گفت، اما سخن‌گفتن از اندیشه‌ی کاملا مستقل، شاید درست نباشد.

در آغاز متاثر از اندیشه‌ی اندیش‌مندان مشخصی بودم، اما چند سال است، تلاش می‌کنم دارای اندیشه‌ی تالیفی و التقاطی باشم. یعنی این‌که موقع اندیشیدن بتوانم چند دیدگاه را در نظر بگیرم و با چند دیدگاه تبادل نظر و گفت‌وگو کنم و سرانجام به استدلالی دست یابم که مشخصا از دیدگاه فیلسوف و اندیش‌مندی خاص، به دست نیامده باشد، بلکه سنتزی باشد از دیدگاه‌های متفاوت و با این آگاهی که یک فرد (من) بر اساس اندیشه در باره‌ی دیدگاه‌های گوناگون، به استدلالی‌که بیان می‌کند، رسیده است و این استدلال بازگفتن صرف اندیشه‌ی دیگران نیست، بلکه بازاندیشی از اندیشه‌ی دیگران در باره‌ی یک وضعیت، یک موقعیت و یک مفهوم است.

2- تجربه‌ی شما در نگارش و تألیف بیش از ده عنوان کتاب، از چه منطق درونی یا دغدغه‌ فکری تغذیه می‌کند؟ آیا این مسیر برای شما طرحی از پیش‌تعریف‌شده بوده یا حاصل تراکم تدریجی سؤالات زیسته است؟

یعقوب یسنا: آثاری را که نوشته‌ام، کاملا از پیش‌طراحی‌شده نبوده، بلکه حاصل مطالعه و تجربه بوده ‌که کم‌کم شکل گرفته و نوشته شده‌اند. منطق نگارش برخی از آثار از منطق و روش‌های علمی تابعیت می‌کند که نوشتن آن‌ها نسبتا از قبل طراحی و برنامه‌ریزی شده است. مثلا نوشتن رساله‌ی کارشناسی ارشد و دکتری و دیگر کارها و فعالیت‌های پژوهشی دانشگاهی.

اما نوشتن برخی از آثار از قبل طراحی‌شده و برنامه‌ریزی‌شده نبوده، بلکه بنابر انگیزه‌های شخصی صورت گرفته و به برداشت‌های اجتماعی و فرهنگی و درگیری‌های هستی‌شناسانه و وجودیم ارتباط می‌گیرد. مانند نوشتن رمان در بازگشت، مجموعه‌شعر در غیبت، روشن‌گری افسون و... خواسته‌ام در باره‌ی موضوع‌ها و مسایل اجتماعی و فرهنگی و هستی‌شناسانه و وجودی ابراز نظر و انتقاد کنم.

3- با توجه به فضای گفتمانی حاکم بر جامعه‌ علمی معاصر، آیا هنوز می‌توان از استقلال رأی، تولید معنا، و خلق مفاهیم اصیل سخن گفت؟ یا باید بیش از پیش به امر ترجمه و تکرار تن داد؟

یعقوب یسنا: گفتمان معرفتی حاکم در جامعه‌ی ما گفتمان معرفتی پیشاعلمی، پیشامدرن، پیشارنسانی و قرون وسطایی است. اگرچه نمی‌توان به آسانی، زیر سلطه‌ای هم‌چون گفتمانی از استقلال رای، انتقاد، تولید معنا و مفاهیم مدرن سخن گفت، اما برای گذار از این گفتمان پیشارنسانی، ناگزیر به تولید معنا و اندیشه‌ی بومی و خودی استیم. منظورم از اندیشه‌ی بومی به این معنا نیست‌که این اندیشه از اندیشه‌ی مدرن در دیگر بخش‌های از جهان کاملا متفاوت باشد، بلکه اندیشه‌ی بومی به این معنا است‌که خود ما با استفاده از اندیشه‌های مدرن در باره‌ی گفتمان حاکم و مناسبات اجتماعی و فرهنگی خود، بازاندیشی و انتقاد کنیم و گفتمان‌های معاصر و مدرن را مطرح و تفهیم نماییم.

برای گذار از گفتمان حاکم پیشارنسانی با ترجمه نمی‌توان خیلی راه به جایی برد. ترجمه وقتی می‌تواند برای رواج و شکل‌گیری معرفت و اندیشه کمک کند که افراد جامعه بر اساس مطالعه‌ی آثار ترجمه‌شده در باره‌ی معرفت و مناسبات فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی خود اندیشه و بازاندیشی کنند و به ایجاد دانش و معرفت بپردازند.

اگر به این نظر باشیم که دیگران در باره‌ی خدا، دین، مذهب، جامعه، فرهنگ و... اندیشیده‌اند و نوشته‌اند، نیاز نیست ما بیندیشیم؛ چنین تصوری اشتباه است، با اندیشه‌ی دیگران مناسبات معرفتی و فرهنگی و اجتماعی جامعه باید تغییر و تحول می‌کرد، اما می‌بینیم که نکرده است. بنابراین برای تغییر مناسبات معرفتی و فرهنگی و اجتماعی یک جامعه و گذار از گفتمان حاکم پیشارنسانسی، بایستی خود افراد آن جامعه بیندیشند، انتقاد کنند و بنویسند.

اگرچه سخن در باره‌ی مفاهیم مدرن و انتقادی و علمی در داخل کشور دشوار است، اما فرصت و امکان ارتباطات نسبت به بیست سال گذشته فرق کرده است؛ بنابراین می‌توان امید داشت‌که با استفاده از امکان ارتباطات تکنولوژیکی معاصر، بحث اندیشه‌ی مدرن و علمی را در جامعه پیش کشید و نهادهای آموزشی و دانشگاهی آن‌لاین راه انداخت و اندیشه و معرفت مدرن و دیدگاه علمی را وارد خانه‌های مردم کرد.

من به این نظر استم تفهیم گفتمان مدرن و تغییر گفتمان مسلط پیشارنسانی در افغانستان بر اساس اندیشه و انتقاد از درون خود این گفتمان و در امارت طالبان شکل می‌گیرد، طوری‌که گفتمان‌های مدرن از درون گفتمان معرفتی ولایت فقیه در جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت.

4- جایگاه «تفکر انتقادی» در نوشته‌های شما چیست؟ آیا نقد از درون سنت امکان‌پذیر است یا لاجرم نیازمند گسست از آن‌ایم؟

یعقوب یسنا: رویکرد و موضع من در نوشتن انتقادی است، چون در هر عرصه‌ای، جامعه‌ی ما نیاز به انتقاد دارد. به نظرم دید انتقادی است‌که به نوشته‌ای اهمیت می‌بخشد. اگر نوشته‌ای، اندیشه، تفکر، منطق و استدلال انتقادی نداشته باشد، آن نوشته ماهیت و اهمیتی ندارد. انتقاد در نوشتن از یک‌سو به نوشته، ماهیت و اندیشه می‌‌دهد و از سویی‌دیگر گشایشی در مناسبات معرفتی، فرهنگی و اجتماعی به وجود می‌آورد.

من در باره‌ی تعبیر «نقد از درون سنت» ملاحظه دارم، اما به این نظر استم که نقد با درک و شناخت سنت و بر سنت صورت می‌گیرد. گفتمان معرفتی سنت را باید شناخت‌که بر گفتمان سنت نقد وارد کرد. اگر سنت و گفتمان سنتی را نقد نکنیم و گفتمان‌های مدرن و معاصر را تفهیم و مطرح نتوانیم، گسست و گذار از سنت چندان ممکن نیست، زیرا سنت هم‌چون چارچوبی در مناسبات فرهنگی و اجتماعی و معرفتی وجود دارد و چارچوب سنت، معنا و ارزش مناسبات فرهنگی، معرفتی و اجتماعی را تعیین می‌کند.

تعبیر «نقد از درون سنت» معمولا توسط کسانی مطرح می‌شود که خود را نواندیش دینی می‌گویند و به‌نوعی می‌خواهند مذهب و دین را اصول اساسی، ابدی، جهانی و غیر قابل تغییر بدانند، اما به این نظرند که در سنت نوآوری‌هایی ایجاد شود، یعنی برخی از اصول سنت با تحولات فرهنگی و اجتماعی وفق داده شود. این‌ها به این نظر استند که نقد سنت از درون سنت و بنابر حفظ اصول اساسی سنت صورت بگیرد.

اما به نظر من همه‌چه باید مورد نقادی قرار بگیرد و هیچ اصلی نباید فراتر از نقد باشد. بر اساس اندیشه و فلسفه‌های مدرن می‌توان سنت را نقد کرد و از گفتمان سنتی گذار کرد. با نقادی سنت و تفهیم گفتمان‌های معرفتی مدرن می‌توان سنت را در مناسبات فکری، فرهنگی و اجتماعی کنار گذاشت و به مدرنیت دست یافت.

5- در فرآیند تألیف، نسبت میان دانش، زبان، و زمان چگونه معنا می‌یابد؟ آیا نوشتن برای شما نوعی مقاومت در برابر فراموشی است یا خلق معنا در میانه‌ی فقدان‌ها؟

یعقوب یسنا: طوری‌که قبلا اشاره کردم انسان درون زبان زندگی می‌کند و همه‌ی مناسبات علمی، پژوهشی، فکری، فرهنگی و اجتماعی انسان، مناسبات و رخ‌دادهای زبانی استند و برون از زبان و فراتر از زبان قابل تصور نیستند. دانش بدون زبان قابل بیان و ارایه یا حتا می‌توان گفت قابل شکل‌گیری نیست، زیرا زبان تنها دانش را بیان و ارایه نمی‌کند، بلکه به دانش شکل و فرمی قابل انتقال و آموزش می‌دهد.

زبان و دانش زمان‌مند و مکان‌مند استند. بنابراین زبان و دانش بُعد زمانی نیز دارند که این بُعد زمانی، بیان‌گر زمان‌زیست نویسنده و زمان‌زیست ارایه‌ی زبانی دانش و تداوم دانش در زمان و مکان است. بنابراین تالیف بدون زبان، دانش و زمان نمی‌تواند تحقق و معنا پیدا کند.

نوشتن برای من معناهای متفاوتی داشته است. گاهی نوشتن برای من شغل و کار بوده و با نوشتن کسب درآمد کرده‌ام. گاهی نوشتن برای من هویت فردی و شخصیتی بوده است، یعنی هم کیستی خود را با نوشتن برای خود توجیه کرده‌ام و هم دیگران گفته‌اند فلانی نویسنده است.

گاهی نوشتن برایم به تعبیر رولان بارت مقابله در برابر فراموشی بوده است و خواسته‌ام با نوشتن ابراز وجود کنم و خود را نشان بدهم که من هستم. نوشتن گاهی معنا خلق می‌کند و گاهی معنا را می‌گشاید و باز می‌کند. نوشته‌های ادبی معنا خلق می‌کنند، نوشته‌های انتقادی و علمی و پژوهشی، معنا را می‌گشایند. معنا مانند سوغات و هدیه است‌که درون چند لایه پنهان شده و لایه‌ها طوری پیچیده شده‌اند که باز کردن آن‌ها دقت علمی و پژوهشی و انتقادی می‌خواهد.

نوشتن و فقدان نیز باهم ارتباط دارند و گاهی احساس فقدان و نیستی موجب می‌شود که بنویسیم. من در کتاب دانایی‌های ممکن متن به رابطه‌ی هستی‌شناسانه‌ی فقدان و نوشتن پرداخته‌ام. نوشتن فعلا جدی‌ترین بازی زندگی من است. انسان نمی‌تواند بدون داشتن بازی به زندگی خود ادامه بدهد. من نیز بدون نوشتن به بن‌بست می‌رسم و فکر می‌کنم دیگر بازی و بهانه‌ای برای زندگی ندارم.

6- در میان آثار قلمی‌تان، کدام‌یک را می‌توان صدای غالب اندیشه‌ی شما تلقی کرد؟ و اگر قرار باشد تنها یک کتاب از شما باقی بماند، ترجیح‌تان کدام خواهد بود؟

یعقوب یسنا: هر اثر و کتابی در چارچوب گفتمان علمی و معرفتی خود می‌تواند ارزش داشته باشد. بنابراین نمی‌شود یکی را بر دیگری برتری داد، مگر این‌که در چارچوب گفتمان معرفتی‌ای‌که ارایه شده است. کتاب‌های من در چارچوب‌های گفتمانی متفاوتی ارایه شده‌اند ‌که شامل چارچوب گفتمانی پژوهش‌های ادبی؛ نقادی ادبی؛ نقادی سنت، باور و فرهنگ؛ داستان؛ و اندیشه می‌شود.

اگر به صورت مشخص از چشم‌اندازِ صدای اندیشه و نظر فردی به موضوع بپردازم، کتاب روشن‌گری افسون بیش‌تر از آثار دیگرم به من نزدیک است و در آن بر چهار ساده‌انگاری جامعه‌ی افغانستان (ساده‌انگاری شناخت‌شناسی، هستی‌شناسی، ادبی و ذوق‌شناسی و علمی و آموزشی) نقد وارد کرده‌ام.

کتاب روشن‌گری افسون از کارهای معرفتی‌ای‌که دیگران انجام می‌دادند، متفاوت بود؛ چون به صورت مشخص به مناسبات فرهنگی، اعتقادی، اجتماعی و آموزشی وضعیت همان زمان جامعه نقد وارد کرده است. اما بودند کسانی دیگر که در پی کلان‌روایت‌سازی‌های مبهمِ گذشته‌گرا بودند که بلخ در گذشته مهد تمدن و تعقل بوده و ما باید به آن تمدن و تعقل وصل شویم. مثلا علی امیری چنین ابهام‌هایی را می‌بافت‌. من بر چنین ابهام‌بافی‌هایی، نقد وارد کردم.

موضع نقادیم بر شماری گران تمام شد، پارت‌بازی کردند، خواستند کتاب را کم اهمیت جلوه دهند و شروع به دشنام من و اتهام بستن کردند. اما برخلاف قصد و نیت آنان، کتاب مورد استقبال قرار گرفت و در شش ماه، چاب نخست آن در کابل فروش شد. کتاب در هالند توسط انتشارات شاه‌مامه چاب دوم شد.

از آن‌جایی‌که هنوز کتاب روشن‌گری افسون خوانده می‌شود و نقادهایش بر مناسبات فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی ما وارد است؛ خواننده‌ها این کتاب را صدای جدی انتقادی من می‌دانند.

7- ارزیابی شما از وضعیت کنونی تولید علم در ایران چیست؟ آیا با بحران معنا، شتاب‌زدگی دانشی یا احتضار مسئله‌محوری مواجه‌ایم؟

یعقوب یسنا: تولید علم و دانش در ایران دچار چند معضل و مشکل است. معضل نخست رویکرد مذهبی و ایدیولوژیک به علم و دانش و نهادهای علمی است. معضل دوم تولید انبوه مقاله‌های نام‌نهاد دانشگاهی علمی و پژوهشی استند ‌که ساختار در آن‌ها رعایت شده و در پایان چند منبع معرفی شده است. این رعایت ساختار، نوعی از ساختارزدگی است. در آغاز مقاله، نظریه‌ای ذکر می‌شود و بعد چند مثال آورده می‌شود. اگر دقیق بررسی شود ده‌ها مقاله‌ی ظاهرا علمی و پژوهشی یک مقاله است‌که با کمی تفاوت از روی یک‌دیگر کپی شده‌اند. مقاله‌ها محتوا، استدلال و تفکر ندارند. در شتاب‌زدگی و انبوه‌سازی ظاهرا تولید علمی، کارهای جدی‌ای‌که صورت می‌گیرند دیده نمی‌شوند.

فکر می‌کنم جمهوری اسلامی ایران نیز علاقه‌مند است از شتاب‌زدگی و انبوه‌سازی ظاهرا تولید علمی و نشر و پخش کتاب، استفاده‌ی سیاسی کند و نگذارد صداهای خیلی جدی و مهم که با سیاست‌گذاری فرهنگی و علمی نظام هم‌سو نیست، شنیده شود.

8-با توجه به تجربه‌تان در فضای علمی و نشر، آیا می‌توان از نوعی «اخلاق پژوهش» یا «فلسفه‌ی تألیف» سخن گفت؟ اگر آری، خطوط راهنمای آن از نظر شما چیست؟

یعقوب یسنا: فکر می‌کنم اخلاق پژوهش و فلسفه‌ی تالیف نسبتا از هم متفاوت استند. اخلاق پژوهش را می‌توان همان اصول و قواعد علمی پژوهش دانست‌که باید در پژوهش رعایت شوند، اگر رعایت نشوند، طبعا اثر پژوهشی و علمی نخواهد بود. فلسفه‌ی پژوهش می‌تواند به اصالت دیدگاه، اندیشه و استدلال نویسنده ارتباط بگیرد که بیش‌تر در آثار فلسفی و نظریه‌محور مطرح است.

اگر منظور از فضای علمی و نشر در افغانستان باشد، متاسفانه در افغانستان اخلاق پژوهش یعنی رعایت اصول و قواعد علمی پژوهش رعایت نمی‌شود و حتا می‌توان گفت این اصول در افغانستان چندان شناخته‌شده نیستند.

9-چه رابطه‌ای میان «نوشتن» و «هویت» برقرار است؟ آیا قلم می‌تواند همچون آینه‌ای برای بازشناسی خویشتن عمل کند، یا بیشتر ابزار شکل‌دادن به خویش است؟

یعقوب یسنا: بین نوشتن و هویت جمعی و فردی رابطه‌ی چندسویه وجود دارد. گاهی نوشتن به جامعه، فرهنگ و زبانی هویت می‌بخشد؛ مانند شاه‌نامه‌ی فردوسی که به زبان فارسی هویت بخشیده و در شکل‌دهی هویت جمعی فارسی زبان‌ها و ایرانیان تاثیرگذار است. شعر مولانا، حافظ، خیام، داستان‌های هدایت و... برای زبان فارسی هویت ادبی بخشیده است. گاهی نوشتن می‌تواند هویت‌برانداز باشد و هویت جمعی یک جامعه را نقد کند و در پی خلق هویتی جدید برای جامعه باشد.

در عرصه‌ی فردی نیز نوشتن برای فرد نویسنده، شاعر، فیلسوف و... هویت می‌بخشد و فرد با نوشته‌اش شناخته می‌شود و در حقیقت با نوشتن خود را بیان می‌کند.

10-و در پایان، اگر بخواهید یک جمله‌ خطاب به نسل جوانِ جویای تفکر و تحقیق بنویسید، آن جمله چه خواهد بود؟

یعقوب یسنا: من اهل یک جمله گفتن نیستم و خیلی طرف‌دار این نیستم با گفتن یک جمله در باره‌ی موضوعی بتوان نظری داد و راه‌حلی ارایه کرد. گفتن یک جمله شاید شیک به نظر برسد، اما راه‌گشا برای موضوعی نیست. به هر صورت، در تفکر، تحقیق، مطالعه و نوشتن نباید شتاب‌زده رفتار کرد، باید پیوسته مطالعه کرد، اندیشید و نوشت، زیرا اندیشیدن و نوشتن نیازمند پشت‌کار است. نسل جوان جویای تفکر و تحقیق بایستی مطالعه و تحقیق کند، بیندیشد و بنویسد که بتوانیم با نقد گفتمان سنتی حاکم و تفهیم گفتمان‌های معرفتی، فلسفی و علمی معاصر از آن عبور کنیم.