۱۴۰۰ اردیبهشت ۱۶, پنجشنبه

حاشیه‌نویسی‌ای بر گفت وگوی روشن‌فکرانه‌ی مصطفا ملکیان و کریم سروش

چند روز پیش گفت وگویی در کلاب هاوس بین ملکیان و سروش در باره‌ی روشن‌فکری و حقیقت برگزار شد. این گفت وگو در حوزه‌ی معرفتی ما روی‌داد مهمی بود، زیرا در عرصه‌ی اندیشه در حوزه‌ی معرفتی ما به اندازه‌ی ملکیان و سروش اگر افرادی وجود دارند، انگشت‌شمار اند. مهم‌تر از همه این است‌که سروش و ملکیان عمری است در راستای معرفت و روشن‌فکری به صورت پی‌گیر کار کرده‌اند. بنابراین وقتی نام این دو را می‌شنویم، شاخصه و ویژگی‌ای‌که از این دو به یاد می‌آوریم، معرفت و روشن‌فکری است.

سروش در عرصه‌ی روشن‌فکری دینی و نواندیشی دینی کار کرده و ملکیان از روشن‌فکری و نواندیشی دینی فراتر رفته است، زیرا به نظر ملکیان تعبد (بندگی) و روشن‌فکری را نمی‌توان باهم جمع کرد. اما سروش تعبد و روشنفکری را در نواندیشی دینی جمع می‌کرد. ظاهرا سروش نیز در چند سخن‌رانی پسین خود به گونه‌ای از بحث تعبد و روشن‌فکری فراتر رفته است.

من این گفت و گو را دو بار شنیدم و یادداشت‌هایی برداشتم. بارت می‌گوید برخی از متن‌ها فقط خواندنی استند اما برخی از متن‌ها خواندنی-نوشتی استند. یعنی موقعی‌که متن‌هایی را می‌خوانی، تو را به اندیشه وامی‌دارد؛ بنابراین می‌خواهی در باره‌ی آن متن بنویسی. گفت وگو سروش و ملکیان برای من فقط شنیدنی نه، بلکه شنیدنی-نوشتنی بود.

حاشیه‌نویسی‌ای بر این گفت وگو برای دو هدف انجام داده‌ام: نخست این‌که به بحث روشن‌فکری بیش‌تر دامن زده شود؛ دوم من نیز در کتاب روشن‌گری افسون درگیر بحث روشن‌فکری و حقیقت بوده‌ام و چند یادداشت در باره‌ی روشن‌فکری و حقیقت نوشته‌ام. بنابراین می‌خواهم به عنوان یک افغان‌ستانی، به تعبیر شاعرانه با اتکا به سخن این بزرگان مخمسی ارایه کنم که پلی بین بحث روشن‌فکری در جامعه‌ی ایرانی و افغان‌ستانی زده شود.

ملکیان سال‌ها پیش برای خردگرایی و اندیشیدن آزاد از نواندیشی و روشن‌فکری در محدوده‌ی دینی و مذهبی گذر کرده بود. در سخن‌رانی‌های پسین سروش نیز دیده می‌شود که او برای خردگریزی پسامدرنیستی به گونه‌ای از نواندیشی در محدوده‌ی دینی و مذهبی و روشن‌فکری در محدوده‌ی خردگرایی گذر کرده است. حاشیه‌نویسی خود را بیش‌تر به خردگرایی ملکیان و خردگریزی سروش در باره‌ی روشن‌فکری و حقیقت انجام داده‌ام.

 

روشن‌گری، روشن‌فکری و حقیقت

در یادداشت «استعاره‌ی روشن‌فکری» در کتاب روشن‌گری افسون به اساس درک روشن‌گری از روشن‌فکر کیست نه، از «روشن‌فکری چیست» پرسیده‌ام. منظورم از روشن‌فکری چیست این بود که روشن‌فکری، کار، کردار و عمل‌کرد است. چه این کردار نوشتاری و نظری باشد و چه رفتار مدنی و شهروندی باشد. پرسش از روشن‌فکر کیست به نظرم گم‌راه‌کننده است. زیرا با پرسش از روشن‌فکر کیست، در پی ساختن کیش شخصیت به کسی بنام روشن‌فکر استیم. این کیش شخصیت‌سازی تفاوتی از کیش شخصیت‌سازی پیشوا، مرشد، پیر و پیامبر ندارد. بنابراین هیچ فردی تمام عمر روشن‌فکر نیست، اما بنابه کرداری روشن‌گرانه‌ای‌که در بخش‌هایی از زندگی خود انجام می‌دهد، می‌تواند کار روشن‌فکری انجام داده باشد.

اما پرسش این است‌که چه کسی با چه شرایطی از دانایی و معرفت می‌تواند کردار روشن‌فکری انجام بدهد؟ پاسخ من در آن یادداشت این بود که آن فرد بایستی به دانایی و معرفت روشن‌گرانه رسیده باشد. دانایی روشن‌گرانه به برداشت کانت این است‌که فرد از صغارت خودخواسته‌ی خود با عقلانیت و خرد انتقادی و روشن‌گر گذر کرده باشد و دیگر به پیر، مرشد، پیشوا و پیامبر برای هدایت نیاز نداشته باشد و بتواند مناسبات خویش را از نظر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در جامعه درک و مدیریت کند. چون‌این فردی اگر خواسته باشد، می‌تواند کردار روشن‌فکری انجام بدهد.

افراد و جامعه‌ای‌که هنوز در صغارت خودخواسته‌ی خویش دچار و گرفتار باشند به خرد و عقلانیت روشن‌گرانه نرسیده‌اند؛ بنابراین نمی‌توانند کردار روشن‌فکری انجام بدهند. توقع کردار روشن‌فکری از چون‌این افراد و جامعه‌ای درست نیست. اگر قرار باشد درک حقیقت را به کردار روشن‌فکری ارتباط بدهیم و به این نظر باشیم، کسی‌که کردار روشن‌فکری انجام می‌دهد، باید این کردار را به اساس درک حقیقت انجام بدهد؛ طبعا درک حقیقت نیز به درک عقلانیت و خرد افراد و جامعه ارتباط می‌گیرد. افراد و جامعه‌ای‌که در دوره‌ی پیشاروشن‌گری به سر می‌برند، ساختار اندیشه و عقلانیت آن‌ها با ساختار اندیشه و عقلانیت افراد و جامعه‌ی پساروشن‌گری تفاوت می‌کند. بنابراین درک هر دو گروه از حقیقت متفاوت است و حقیقت‌ها و ارزش‌های متفاوت خود را دارند.

از این نظر، افراد و جامعه‌ای‌که در اکثریت وارد مناسبات فرهنگی و عقلانی روشن‌گری نشده‌اند، نمی‌توانند حقیقت را بنابه مولفه‌ها و گزاره‌های عقلانی مدرن درک کنند. از این افراد و جامعه نمی‌توان توقع داشت‌که کردار روشن‌فکری را به اساس درک حقیقت روشن‌گرانه انجام بدهند. به نظر من مردم در ایران نسبتا و در افغان‌ستان اکثرا در فرهنگ و مناسبات دینی و مذهبی پیشاروشن‌گری زندگی می‌کنند. در چون‌این جامعه‌هایی همه نمی‌توانند روشن‌فکر باشند یا کردار روشن‌فکری انجام بدهند.

این نظر سروش که همه می‌توانند روشن‌فکر باشند، حداقل در چون‌این جامعه‌هایی، خوش‌بینانه و ساده‌انگارانه به نظر می‌رسد. اگر پیش‌بینی ما این باشد که هر شهروندی می‌تواند در آینده روشن‌فکر باشد و کار روشن‌فکری انجام بدهد؛ این پیش‌بینی در جامعه‌هایی‌که در مناسبات فکری و فرهنگی روشن‌گرانه به سر می‌برند، ممکن است و در جامعه‌هایی‌که هنوز در مناسبات فکری و فرهنگی بدوی و مذهبی به سر می‌برند، فقط یک پیش‌بینی خوش‌بیانه برای فرهنگ‌سازی آینده‌نگرانه می‌تواند باشد.

در این صورت پرسش این می‌تواند باشد که در چون‌این جامعه‌هایی روشن‌فکران هدایت‌گر لازم است‌که مارکس و انگلس از این گونه روشن‌فکران سخن می‌گفت؟ به نظر من در چون‌این جامعه‌هایی نخست اساس آموزش علمی باید گذاشته شود و کار علمی و روشن‌گرانه صورت بگیرد تا کردار روشن‌فکری به اساس درک حقیقت علمی و روشن‌گرانه شکل بگیرد. در صورتی‌که کار علمی و روشن‌گرانه صورت نگیرد، چگونه می‌توان وارد مناسبات عقلانی مدرن و روشن‌فکرانه شد؟!

با این مقدمات و چشم‌اندازها وارد گفت وگو ملکیان و سروش می‌شوم. من در آغاز دانش‌جویی چند کتاب از سروش خوانده بودم. بعدا با آثار ملکیان و دیگران آشنا شدم. پس از آشنایی با آثار ملکیان از سروش عبور کردم و با ملکیان هم‌سویی پیدا کردم. می‌کوشم هم‌سویی و تاثیرپذیری‌ام از ملکیان در این یادداشت تبارز نداشته باشد که موجب یک‌جانبه‌گرایی شود.

 

روشن‌فکری و حقیقت در خردگرایی ملکیان

اگر خاست‌گاه اندیشه‌ی فلسفی بشر را به گذشته برگردانیم و از دولت‌شهر فلسفی آتن آغاز کنیم، مصطفا ملکیان در این گفت وگو نسبتا موضع سقراتی و افلاتونی در باره‌ی روشن‌فکری و درک حقیقت داشت. به این معنا که خودشناسی و نسبتا هدایت‌گری را برای روشن‌فکری و درک حقیقت مهم می‌دانست. اگر با چشم‌انداز فلسفه‌های معاصر به شیوه‌ی بیان و پرداخت ملکیان در باره‌ی روشن‌فکری و درک حقیقت توجه کنیم، شیوه‌ی بیان و پرداخت او هم‌سویی با فیلسوفان تحلیلی و حلقه‌ی وین داشت؛ یعنی به راسل و پوپر نزدیک بود. بنابراین ملکیان خردگرایی و عقلانیت مدرن را پیش‌فرض گرفته در باره‌ی روشن‌فکری و درک حقیقت پرداخت. من سخنان ملکیان را در این شش بخش دسته‌بندی می‌کنم:

یک: روشن‌فکری را تقریر حقیقت و تقلیل مرارت دانست. منظور از تقریر حقیقت این‌که روشن‌فکر حقیقت را بگوید و بنویسد. منظور از تقلیل مرارت این‌که روشن‌فکر با کردار مدنی از رنج و تلخی زندگی جامعه بکاهد. بنابراین روشن‌فکری جنبه‌ی نظری و عملی دارد. جنبه‌ی نظری تولید دانش و حقیقت‌گفتن است. جنبه‌ی عملی کردار مدنی و شهروندی به حمایت از حقیقت برای کاهش رنج جامعه است.

روشن‌فکر در جایی اگر متوجه می‌شود که ضرورت تقریر حقیقت و تقلیل مرارت تفاوت می‌کند. اگر تقریر حقیقت کند، از تقلیل مرارت چشم‌پوشی کرده است، اگر تقلیل مرارت کند، از تقریر حقیقت چشم‌پوشی کرده است. در این صورت روشن‌فکر باید جانب‌دار تقریر حقیقت باشد. تقریر حقیقت مهم‌تر از تقلیل مرارت است. زیرا روشن‌فکری خدمت به تقریر حقیقت است.

دو: روشن‌فکر نباید با احساسات و عواطف مردم بازی کند و فرهنگ و احساسات و عواطف مردم را توصیف کند و خود را سخن‌گو و نماینده‌ی مردم جا بزند. احساسات و عواطف و فرهنگ مردم اگر عیب دارد، روشن‌فکر داور و منتقد احساسات و عواطف و فرهنگ مردم بنابه عیب‌هایی‌که در احساسات و فرهنگ مردم وجود دارد، باشد. زیرا نابه‌سامانی‌های جامعه به مناسبات فرهنگی و اجتماعی مردم می‌تواند ارتباط داشته باشد. از این نظر، لازم نیست روشن‌فکر حتما خود را مجیزگو، متملق و چاپلوس مردم نشان بدهد و بگوید فرهنگ مردم عیب ندارد.

سه: خواست مردم و نیاز مردم و خوشایند مردم و مصلحت مردم تفاوت دارند. ممکن خوشایند و خواست مردم چیزی باشد که به نیاز و مصلحت مردم ارتباطی ندارد. در این صورت، روشن‌فکر طرف نیاز و مصلحت مردم را بگیرد و خواست و خوشایند مردم را نقد کند. ملکیان مثال می‌زند که خوشایند و خواست پسرم چیزی است‌که به نیاز و مصلحت او ارتباطی ندارد. بنابراین من به عنوان پدر باید به فرزندم بگویم که خوشایند و خواست تو با مصلحت و نیاز تو صادق نیست. بنابراین خوشایند و خواست مردم می‌تواند کاذب باشد. روشن‌فکر باید خوشایند و خواست‌های کاذب مردم را نقد کند. برخورد روشن‌فکر با باور، خواست و نیاز مردم انگیزشی نه، استدلالی و منطقی باشد.

چهار: روشن‌فکر نباید مبهم سخن بگوید. مبهم و پیچیده سخن‌گفتن از سویی ناقض حقیقت‌گویی است و از سویی موجب رنج کسانی می‌شوند که می‌خواهند حقیقت را دریابند. بنابراین کسی‌که از جای‌گاه روشن‌فکر، مبهم و پیچیده سخن می‌گوید و می‌نویسد، در واقع تقریر حقیقت و تقلیل مرارت نکرده است. بنابراین چون‌این فردی هر دو هدف روشن‌فکری را نقض کرده است.

پنج: روشن‌فکر ایدیولوژی‌زده و دگم‌اندیش نباشد که به یک ایدیولوژی ایمان داشته باشد و مومن به یک ایدیولوژی باشد. مومن بودن به یک ایدیولوژی مانند مومن بودن به یک دین و مذهب است. کسانی پرونده‌ی یک موضوع را بسته و پایان‌یافته اعلام می‌کنند که رییس و مومن دین، مذهب و ایدیولوژی خاصی باشند. اما برای روشن‌فکری پرونده‌ای بسته نمی‌شود، مذاکرات و گفت وگو می‌تواند باز باشد.

شش: هویت روشن‌فکری هویت سیار است. روشن‌فکر نمی‌تواند بگوید من تغییرپذیر نیستم و هرچه را من می‌گویم درست است. هویت فکری روشن‌فکر بنابه مطالعات باید تغییرپذیر باشد و اگر سخن روشن‌فکر در گفت وگویی بنابه دلایلی‌که طرف دیگر ارایه می‌کند، نقد و رد شود، باید بپذیرد که ادعای او دقیق یا درست نبوده است. روشن‌فکر در پی دموکراتیزه‌کردن دانش، آگاهی و معرفت باشد. از آن‌جایی‌که روشن‌فکری دموکراتیزه‌کردان دانش و معرفت است، روشن‌فکری و تعبد و بندگی (دین‌داری) باهم قابل جمع نیستند.

من سخنان ملکیان را در این شش مورد دسته‌بندی و ارایه کردم. می‌دانم در مواردی فراتر از سخنان او رفته‌ام. اما امید دارم که به تعبیر ملکیان، امانت در سخن را رعایت کرده باشم و سخنان ملکیان را به مصلحت خود مصادره نکرده باشم. این‌جا همان بحث هرمونیا فرشته‌ی یونانی پیش می‌آید که آن‌چه را می‌گویم لفظ سخنان ملکیان است، یا برداشت من از سخنان او به لفظ خودم است. به هر صورت، دوستان می‌توانند سخنان ملکیان و سروش را در کانال یوتیوب ملکیان بشنوند.

 

روشن‌فکری و حقیقت در خردگریزی سروش

اگر خاست‌گاه بحث روشن‌فکری و درک حقیقت را بحث‌های فلسفی دولت‌شهر فلسفی آتن بدانیم؛ کریم سروش بیش‌تر از جای‌گاه سوفیست‌ها به موضوع روشن‌فکری و درک حقیقت پرداخت. طوری‌که سوفیست‌ها معیار همه چه را انسان می‌دانست و حقیقت مشخص و ثابتی را رد می‌کرد؛ کریم سروش نیز هویت روشن‌فکری و درک حقیقت ثابت را رد کرد. به اساس چشم‌انداز فلسفه‌های معاصر، شیوه و پرداخت سروش در باره‌ی روشن‌فکر و حقیقت با فیلسوفان قاره‌ای مانند نیچه، هایدگر، هورک‌هایمر و... است. اما موضع سروش در باره‌ی روشن‌فکر و حقیقت با بحث‌های پیشین او در باره‌ی روشن‌فکر و حقیقت تفاوت داشت. سروش به عنوان یک روشن‌فکر و نواندیش دینی به حقیقتی باور داشت و روشن‌فکری را رازدانی‌ای می‌دانست‌که این راز گفته نشود و پیش رازدان حفظ شود.

انسان هویت فکری پویا دارد. این‌که هویت فکری کریم سروش تحول کرده است، نشانی از اهمیت هویت فکری و روشن‌فکری او است. کریم سروش در واقع در نقد و نسبت سخنان ملکیان سخن گفت. اگرچه در ادامه‌ی گفت وگو تاکید کرد که قصد او مناقشه یا نقد سخنان ملکیان نبوده است، بلکه بیان موضع مستقل خودش در باره‌ی مفهوم روشن‌فکر و حقیقت بوده است. من سخنان سروش را در این شش بخش دسته‌بندی می‌کنم:

یک: روشن‌فکر و حقیقت ماهیت ثابتی ندارند که ما مشخص کنیم روشن‌فکر این و حقیقت این است. بنابراین ماهیت ثابتی برای روشن‌فکر و حقیقت نمی‌بینم و رابطه‌ی حقیقت و روشن‌فکر را نمی‌دانم. ما نمی‌توانیم کسی یا کسان مشخصی را روشن‌فکر قلم‌داد کنیم و قفسی برای آن‌ها بنام روشن‌فکر در نظر بگیریم. روشن‌فکر بی‌ماهیت است و تعریفی ندارد. در صورتی‌که مشخص نیست روشن‌فکر چیست و حقیقت چیست، چه‌گونه می‌توانیم برای تعدادی به اساس تقریر حقیقت و تقلیل مرارت تکلیف روشن‌فکری مشخص کنیم. در ضمن به‌تر بود جناب ملکیان حقیقت را با مشقت هم‌قافیه می‌کرد. زیرا حقیقت و مرارت هم‌قافیه‌ی مناسبی نیستند.

دو: عقلانیت تابع مناسبات فرهنگی و اجتماعی جامعه است. بنابراین عقلانیت و درک حقیقت از یک جامعه تا جامعه‌ای تفاوت می‌کند. پس نمی‌توان در باره‌ی عقلانیت و حقیقت ثابتی در همه‌ی جامعه‌ها سخن گفت و به اساس آن عقلانیت ثابت و حقیقت ثابت برای ‌کار روشن‌فکری وظیفه و تکلیفی مشخص کرد.

سه: تعریف روشن‌فکری به این اساس که روشن‌فکر تقریر حقیقت و تقلیل مرارت کند، جامع و مانع نیست. پزشکان و... نیز تقریر حقیقت و تقلیل مرارت می‌کنند. زیرا به بیماران حقیقت را می‌گویند و با درمان، درد و رنج بیماران را می‌خواهند کاهش بدهند. به‌تر این است برای روشن‌فکران قفس نسازیم، همه می‌توانند کار روشن‌فکری کنند.

چهار: در روزگار پسامدرن چه‌گونه می‌توانیم از حقیقت سخن بگوییم؟ از کدام حقیقت سخن بگوییم؟ پیچیدگی جامعه و فرهنگ در روزگار پسامدرن باعث شده است‌که لایه‌های زیادی حقیقت را بپوشانند و درک حقیقت مشکل و فهم ما از حقیقت متنوع و متکثر شود. با وصفی که کریم سروش درک حقیقت را متکثر و متنوع می‌داند اما به حقیقتی باور دارد. برداشت سروش این است خطای فهم ما موجب تکثیر درک حقیقت شده است.

پنج: شفقت و مهربانی بر خلق روشن‌فکری است و همه می‌توانند روشنفکر باشند و کار روشن‌فکری کنند. کشاورزان، سیاست‌مدران، معلمان و... می‌توانند کار روشن‌فکری کنند. این‌که افراد خاصی را روشن‌فکر بدانیم، قفس‌سازی برای روشن‌فکر است و درست نیست.

شش: کریم سروش با وصفی‌که اشاره‌هایی به حقیقت و کار روشن‌فکری داشت، اما پرسش این‌که روشن‌فکر کیست؟ روشن‌فکر چیست؟ حقیقت چیست؟ را درک‌نشده و مشخص‌نبوده دانست.

 

سرنوشت روشن‌فکری و حقیقت چیست؟ خردگرایی یا خردگریزی؟

حاشیه‌نویسی‌ای‌که در باره‌ی آرای این دو اندیش‌مند ایرانی و پارسی زبان داشتم؛ به‌تر است در باره‌ی این حاشیه‌نویسی، ابراز نظر و داروی کنم. ممکن حاشیه‌نویسی‌‌ام دقیق نباشد و در حاشیه‌نویسی دچار فهم هرمونتیکال کثرت‌گرایانه از سخنان این دو اندیش‌مند شده باشم. به هر صورت، گریزی از فهم هرمنوتیکال کثرت‌گریانه نیست.

آن‌چه‌که در گفت و گو ملکیان و سروش جای‌گاه محوری داشت خردگرایی و خردگریزی بود. منظور من از خردگریزی نیز نوعی از معرفت فلسفی است. یعنی این‌که خرد و عقلانیت قادر به اثبات ادعایی‌که در باره‌ی درک حقیقت و... دارد، نیست.

معرفت خردگریزانه از نظر فلسفی استوار بر بینشی است‌که عقلانیت و خردگرایی را مانند سایر کلان‌روایت‌های دینی و... یک کلان‌روایت و برساخته می‌داند. اما از نظر عرفانی ستوار بر این بینش است‌که عقلانیت انسان قادر به شناخت حقیقت نیست. ممکن تعدادی مانند منصور حلاج و... حقیقت را نسبتا درک کنند، اما گفتن حقیقت هزینه دارد. بنابراین به‌تر است رازدار حقیقت باشند و حقیقت را به همه نگویند. کل حقیقت پیش خداوند است. پیوستن به حقیقت، فناشدن در حقیقت ازلی و ابدی است. خردگرایی استوار به این نظر است‌که خرد انسان می‌تواند قادر به شناخت مناسبات فکری و فرهنگی انسان و جهان باشد. بنابراین در پی استدلال، تحلیل و اثبات‌گرایی است.

ام‌روز بیش از اندازه، تکیه بر خردگرایی می‌تواند مورد نقد باشد. اتکای بیش از حد بر خردگریزی عرفانی و معرفت‌های پسامدرنیستی نیز قابل نقد است. در خردگرایی مفاهیمی مانند روشن‌فکر، حقیقت و... پیش‌فرض عقلانی دارند. بنابراین خردگرا با پیش‌فرض عقلانی این مفاهیم در باره‌ی این مفاهیم استدلال می‌کند یا این‌که با تکیه بر عقل، تحلیل و توضیحی از این مفاهیم ارایه می‌کند. کاری‌که ملکیان در باره‌ی این مفاهیم انجام داد. از پیش‌فرض‌های موجود عقلانی در باره‌ی مفهوم روشن‌فکر و حقیقت استفاده کرد و خودش نیز با تکیه به عقل خود در باره‌ی این مفاهیم استدلال کرد.

اما در روزگاری‌که معرفت‌های پسامدرنیستی مطرح است، ملکیان در مواردی نسبتا موضع خردگرایانه‌ای افلاتونی، سقراتی و مارکسیستی قابل نقد داشت. منظور از مارکسیستی این نیست‌که ملکیان مارکسیست است. منظور از موضع مارکسیستی این است‌که مارکس و انگلس بنابه اتکای بیش از حد به عقلانیت انسان، مفاهیمی مانند روشن‌فکر، حقیقت و... را پیش‌فرض می‌گرفتند و تعبیر و تعریف ثابتی از این مفاهیم داشتند. وقتی‌که ملکیان می‌گوید روشن‌فکر به مردم مصلحت آن‌ها را بفهماند. از این سخن ملکیان می‌تواند این برداشت افلاتونی تعبیر شود که فیلسوف باید مصلحت مردم را به مردم بفهمانند. زیرا مردم نمی‌دانند و نیاز به هدایت‌گر دارند.

نیاز بود که ملکیان در باره‌ی روشن‌فکر و حقیقت بیش‌تر صحبت می‌کرد. زیرا نمی‌توانیم به اساس خردگرایی روشن‌گری و مدرن درک این مفاهیم را پیش‌فرض بگیریم. در این روزگار، به‌تر این است، منظور عقلانی خود را در باره‌ی مفاهیمی‌که صحبت می‌کنیم، توضیح بدهیم. این توضیح در سخنان ملکیان چندان طرح نشد.

کریم سروش از موضع روشن‌فکری و نواندیشی دینی خود فراتر رفت و بسیار خردگریزانه به مفاهیم روشن‌فکر و حقیقت پرداخت. فکر می‌کنم برخورد خیلی خردگریزانه با این مفاهیم، نوعی از شانه‌بالاانداختن به این مفاهیم بشری است. اگرچه در بحث معرفت‌شناسانه برای به چالش‌کشیدن مفاهیم خردگرایانه‌ای مدرن می‌تواند اهمیت خود را داشته باشد.

سروش برای به چالش‌کشیدن این مفاهیم از گزینه‌ی معرفت پسامدرن استفاده کرد، اما در خردگریزی خود تا پست‌مدرن باشد، بیش‌تر عارف خردگریز بود. زیرا در برداشت‌های فلسفی پسامدرن حقیقتی وجود ندارد، حقیقت برساخته‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه‌های بشری است. سروش به این نظر بود حقیقتی وجود دارد اما درک ما از حقیقت در روزگار پسامدرن بنابه مناسبات فرهنگی و اجتماعی پیچیده و دشوار شده است. زیرا بر حقیقت لایه‌های زیادی افکنده شده و حقیقت پوشیده شده یا حقیقت خود را دور از دست‌رس کرده است. بنابراین خطای فهم ما از حقیقت، موجب کثرت و تنوع درک حقیقت شده است؛ درحالی‌که حقیقتی وجود دارد.

این برداشت سروش از حقیقت، پسامدرنیستی نه، بلکه عرفانی و دین‌گرایانه است. عارفان و دین‌گرایان به این برداشت استند که همه حقیقت را درک نمی‌توانند. پسامدرن‌ها به این برداشت استند که حقیقت برساخته و جعل جامعه‌های بشری است، هویت نامشخص و پویا دارد. سروش از گزینه‌ی پست‌مدرن برای رد مفهوم مدرن روشن‌فکری و حقیقت استفاده کرد اما موضع عرفانی و نواندیشانه‌ی دینی خود را در باره‌ی وجود حقیقت برای خود حفظ کرد.

انگار هنوز روشن‌فکری و حقیقت برای کریم سروش همان «رازدانی عرفانی‌ای است‌که عارف راز را افشا نکند». یعنی خود سروش حقیقت را می‌داند، اما گفتن حقیقت را برای مردم که یارا و توان شنیدن حقیقت را ندارند، لازم نمی‌داند. این «رازدانی که راز در آن افشا نشود» نیز زبان مبهم دارد و طبق برداشت ملکیان و فلسفه‌ی تحلیلی موجب رنج انسان می‌شود. زیرا از نظر روشن‌فکری سخن‌گفتن مبهم بیان حقیقت نیست، در تله‌اندازی انسان برای درک حقیقت است.

۱۴۰۰ اردیبهشت ۱۳, دوشنبه

تفاوت هست و است

در باره‌ی «هست» و «است» زیاد نوشته شده است. معلوم نیست، با تفاوت کاربردی‌ای‌که هست و است در متون پارسی و با تفاوت دستوری و زبانی‌ای‌که دارد، چرا مغالطه ایجاد شده است تا «هست» را به جای «است» به کار ببریم. به صورت مشخص «هست» با دیگر شکل‌های خود مانند هستی، هستنده، هستومند و... اسم استند. اما «است» فعل است و در زبان فارسی کارکرد و کاربرد فعلی دارد.

«است» می‌تواند در «هست» ریشه داشته باشد، زیرا «هست» وجود معنا دارد و «است» نیز در کارکردِ فعل، وجود، موقعیت و ربط چیزها را نشان می‌دهد. «هست» و صورت‌های دیگر آن که «ه» دارند، معمولا اسم استند. اما «است» کارکرد و جای‌گاه فعل در جمله دارد. بنابراین هست، هستم، هستی، هستیم، هستید و هستند درست نیست. است، استم، استی، استیم، استید و استند درست است. زیرا «ه» «هست» در صورت فعلی آن به «ا» تبدیل شده است. این تبدیل شدن معمولا در کاربرد واژه ها از یک وضعیت دستوری به وضعیت دستوری دیگر رخ می دهد. 

درکل کاربرد «هست» و صورت‌های دیگر آن در جای‌گاه فعل درست نیست. «است» را باید در جای‌گاه فعل به کار ببریم: کتاب بالای میز است. فعل «است» در این‌جا موقعیت را مشخص می‌کند. کتاب سپید است. «است» در این‌جا ربط کتاب را با سپیدی مشخص می‌کند. در جهان اقوام زیادی استند. «استند» در این‌جا موجودیت را نشان می‌دهد. فرید مریض است. «است» در این‌جا استناد می‌دهد.

این‌که تعدادی تاکید دارند اگر منظور موجودیت چیز باشد باید فعل به صورت «هست» بیاید. اما در رابطه، استناد و موقعیت «است» بیاید. این تفکیک را فقط زبان‌شناسان می‌توانند بدانند. اصولا به چون‌این تفکیکی نیاز نیست. این تفکیک گم‌راه‌کننده و ذهنی است. «است» بنابه بافت جمله، موجودیت، موقعیت، رابطه و استناد را نشان می‌دهد و مشخص می‌کند. در است، استم، استی، استیم، استید و استند ربط و استناد مطرح است. رابطه‌ی «است» و شناسه (شخص اول، دوم، سوم و...) منظور است، نه موجودیت که هست، هستم، هستی، هستید، هستند بنویسیم.

بنابراین برای این‌که از سرگردانی کجا «هست» و کجا «است» را به کار ببریم، رهایی یابیم؛ «هست» را در کارکرد اسمی و «است» را در کارکرد فعلی به کار ببریم. زیرا «است» صورتی از «هست» است‌که کارکرد فعلی یافته است و صورت‌های دیگر «هست» کارکرد اسمی دارند.

انجام سخن این‌که کارگیری «هست» در جای‌گاه فعل درست نیست. در فعل اگر منظور موجودیت باشد، موقعیت باشد، ربط باشد و... «است» به کار می‌رود. بنابه بافت جمله، درک می‌شود که منظور از موجودیت، موقعیت، ربط و... است. «هست» مشخصا «وجود» معنا دارد. هستی کیهان، جهان، گیتی و کاینات معنا دارد. هستنده موجود معنا دارد. ممکن جان داشته باشد یا نداشته باشد. هستومند موجود جان‌دار معنا می‌دهد.

من بیت‌هایی را نقل می‌کنم که کاربرد «هست» به عنوان اسم مشخص می‌شود:

به هستیش باید که خستو شوی

ز گفتار بی‌کار یک‌سو شوی

***

از این پرده برتر سخن‌گاه نیست

ز هستی مر اندیشه را راه نیست (فردوسی)

***

گفتم به حس و عقل توان دید هست را

گفتا ز عقل نیست مر اندیشه را گذار

***

هست ماند ز علم دانامرد

نیست گردد به جاهلی نادان (ناصر خسرو)

***

قالب از ما هست شد نی ما از او

باده از ما مست شد نه ما از او

***

گفت ایزد جان ما را مست کرد

چون نداند آن‌که را خود هست کرد؟

***

با چنان قادر خدایی کز عدم

صد چو عالم هست گرداند به دم (مولوی)

***

بلند از آن یافت کاو پست شد

در نیستی کوفت تا هست شد (سعدی)

***

چون‌این کنند بزرگان ز نیست هست کنند

بلی ولیکن نه هر بزرگ و نه هر گاه (فرخی)

***

ای هست‌کن اساس هستی

کوته ز درت درازدستی

***

اول و آخر به وجود و صفات

هست‌کن و نیست‌کن کاینات (نظامی)

 

یادداشت: بیت‌ها از فرهنگ ده‌خدا گرفته شده است.

۱۴۰۰ اردیبهشت ۱۲, یکشنبه

جلسه‌ی چهارم: نگارش ادبی

تفاوت نگارش ادبی با نگارش‌های دیگر در چگونگی استفاده از زبان است. در نگارش‌های دیگر معمولا از زبان برای اطلاع‌رسانی استفاده می‌شود. استفاده از زبان و واژه‌ها جنبه‌ی مصداقی، تک‌معنا و بدون ابهام و تخیل دارد. یعنی توسط زبان خبری ارایه می‌شود، اطلاعی داده می‌شود و سخنی در باره‌ی مناسبت و چیزی در جهان واقع گفته می‌شود که مصداق‌پذیر و دارای معنای مشخص و نسبتا ثابت و غیر قابل تفسیر و تاویل است.

اما در نگارش ادبی از زبان برای اطلاع‌رسانی استفاده نمی‌شود. زبان جنبه‌ی مصداقی ندارد. یعنی واژه‌های زبان و نگارش ادبی را نمی‌توان در جهان واقع به مصداق و چیزی ارجاع داد. زبان نگارش ادبی دستور زبانِ خلاقِ ویژه به خود را دارد که این دستور زبان برای چه گفتن نه برای چگونه گفتن طراحی شده است.

منظور از چه گفتن قصد ارایه‌ی اطلاع و خبری است. مثلا گفته می‌شود: «فریده وارد خانه شد.» منظور از چگونه گفتن این است‌که یک موضوع به شیوه‌های متفاوت بیان شود: «وقتی فریده وارد اتاق شد، انگار رنگ جهان و آسمان عوض شده بود. شور و شعف در چهره‌ی فریده موج می‌زد. آن‌گاه خوشایندی و شادی تصور کردنی نه، در فضا احساس‌شدنی و لمس‌شدنی بود. ...»

مناسبات معنایی واژه‌ها در زبان و نگارش ادبی تخیلی است. بنابراین مناسبات معنایی واژه‌ها در متن ادبی تک‌معنا نه، چند معنا است. ابهام و تخیل در مناسبات معنایی نگارش و زبان ادبی وجود دارد که موجب تفسیر و تاویل‌های متفاوتِ معنای متن ادبی می‌تواند شود. متن و نگارش ادبی هرچه خلاق، چند معنا، ابهام‌برانگیز، تخیل‌برانگیز، قابل تاویل و تفسیرهای متفاوت باشد، اهمیت بیش‌تر ادبی دارد.

 

پارچه‌ی ادبی (انشا)

پارچه‌ی ادبی‌که به آن قطعه‌ی ادبی و انشا نیز می‌گویند یادداشت کوتاه ادبی‌ای است‌که فرد احساس و عواطف خود را در باره‌ی موضوعی می‌نویسد. این موضوع‌ها می‌توانند وطن، عشق، زندگی، پدر، مادر، فرزند، فصل‌های سال و... باشند.

پارچه‌ی ادبی بیش‌تر برای مشق و تمرین نویسندگی صورت می‌گیرد. معلم‌های ادبیات و نگارش در دوره‌ی مکتب از دانش‌آموزان می‌خواهند که پارچه‌ی ادبی‌ای در بهار و... بنویسند. منظور من نیز از یاد کردن پارچه‌ی ادبی در گونه‌های نگارش ادبی برای این است‌که به خواننده‌ها یادآوری شود تا برای نویسندگی و تقویت قدرت تخیل خود پارچه‌های ادبی بنویسند.

زیرا نوشتن پارچه‌های ادبی می‌توانند ورودی به داستان‌نویسی و نوشته‌های بلند ادبی باشند. نویسنده در نوشتن پارچه‌ی ادبی با تخیل احساس و عواطف خویش را نسبت به موضوعی شگوفا می‌کند، بعد با تاثیرپذیری از احساس و عواطف خویش در باره‌ی موضوع می‌نویسد.

 

توصیف ادبی

توصیف ادبی با پارچه‌ی ادبی و توصیف خبری مانندی دارد. در توصیف خبری معمولا اساس و محور توصیف یک حادثه‌ی واقعی است. پارچه‌ی ادبی بیش‌تر بیان احساس و عواطف نسبت به یک موضوع، مفهوم و چیز است. در پارچه‌ی ادبی نیز از توصیف استفاده می‌شود. اما این توصیف فقط توصیف ظاهر و برون نیست، توصیف احساس، عواطف، روان و درون نیز است.

توصیف ادبی توصیف ظاهر یک حادثه‌ی داستانی، یک شخصیت داستانی، یک مکان داستانی، یک فضای داستانی و... است. بخش‌های از هیجان‌انگیز داستان را توصیف ادبی شکل می‌دهد. نویسنده با توصیف است‌که فضاها، مکان‌ها و... داستان را می‌سازد. توصیف در داستان می‌تواند متحرک و روایی یا ثابت و ایستا باشد.

توصیف متحرک و روایی طوری است‌که ظاهر یک شخصیت فیلم در رفتار آن شخصیت نشان داده می‌شود. توصیف ثابت و ایستا طوری است‌که دوربین بر بخشی از بدن شخصیت از نزدیک تمرکز می‌کند و آن بخشی از بدن شخصیت را نشان می‌دهد.

 

داستان

داستان کامل‌ترین ژانر و نوع غالب نگارش ادبی در ادبیات جهان است. داستان ساختار، طرح (پیرنگ) و کلیت روایی مخصوص به خود را دارد. داستان گونه‌های متفاوت دارد که داستانک، داستان کوتاه، داستان بلند و رمان است. اگر داستانک را در نظر نگیریم هر داستانی شخصیت، حادثه، ساختار، قصه، نقل، پیرنگ و... دارد که به صورت روایی بیان می‌شود (داستان‌های پست مدرن می‌تواند تفاوت کند).

نویسنده یا نویسندگی به معنای خاص داستان‌نویس و داستان‌نویسی است. در تعریف داستان گفته شده است: «داستان اثری است منثور و روایی‌که مبتنی بر تخیل و جعل باشد.» منظور از واژه‌ی جعل کپی و نقلی نیست، بلکه «ساختگی» است. یعنی نویسنده پیرنگ، شخصیت، حوادث، روایت و... داستان را با قدرت تخیل خود می‌سازد. هر اثری را داستان گفته نمی‌توانیم، زیرا داستان باید به نثر و روایی باشد.

در روایت داستان معمولا از توصیف، نقل و نمایش استفاده می‌شود. به توصیف ادبی اشاره شد. منظور از نقل بیانِ پیهمِ حوادث و رویدادهای داستانی است. مثلا: «احمد که داخل اتاق شد، مبایلی روی میز بود، مبایل را برداشت، متوجهِ یادداشتی شد که زیر مبایل گذاشته شده بود. ...».  

در داستان روایت نقلی و روایت نمایشی داریم. امروز داستان‌نویسان بیش‌تر از روایت نمایشی استفاده می‌کنند. در روایت نقلی گفته می‌شود: «احمد قهر شد.» در روایت نمایشی قهر بودن در چهره و رفتار احمد نشان داده می‌شود: «چشمان احمد سرخ شده بود، گونه‌ها و لب‌هایش می‌لرزیدند، رگ‌های گردنش قرمز و برجسته شده بودند، پیهم با دو دست بر میز می‌کوبید. ...».

برای این‌که یک فرد بتواند به مرحله‌ی داستان‌نویسی برسد، لازم است‌که داستان مطالعه کند و خاطره، پارچه‌ی ادبی و توصیف ادبی بنویسد؛ بعد وارد مرحله‌ی داستان‌نویسی شود. زیرا داستان‌نویسی مطالعه، تمرین نویسندگی، تجربه‌ی هنری و خلاقیت ادبی می‌خواهد.  


درس‌گفتار در یوتیوب

۱۴۰۰ اردیبهشت ۸, چهارشنبه

جلسه‌ی سوم: نگارش مطبوعاتی

نگارش مطبوعاتی شامل یادداشت‌ها و مقاله‌هایی می‌شود که در رسانه‌های چاپی، انترنتی، دیداری و شنیداری نشر می‌شود. معمولا به اخبار و تحلیل رویدادهای روز سیاسی، اجتماعی و فرهنگی یک کشور و جهان می‌پردازد.

 

خبر

هدف از خبرنویسی، اطلاع‌رسانی است. خبر معمولا اطلاع و آگهی در باره‌ی حادثه و رویدادی است. خبر وقتی ارزش خبری دارد که تازگی داشته باشد. اگر تازگی نداشت، قبلا توسط رسانه‌ی دیگر نوشته یا بیان شده بود، چندان ارزش خبری‌ای ندارد. بنابراین در خبرنویسی، اطلاع و آگهی در باره‌ی رویداد و حادثه‌ای و تازگی این اطلاع و آگهی در باره‌ی رویداد مهم است.

هر خبر دارای 6 عنصر خبری است‌که شامل این عناصر می‌شود:

چه کسی: معرفی انجام‌دهنده‌ی رویداد یا معرفی کسی و چیزی‌که رویداد بر آن رخ داده است. مثلا احمد در دَوِش برنده شد یا احمد مسابقه را باخت.

چه چیزی: رویداد یا حادثه معرفی می‌شود. مسابقه‌ی سالانه‌ی سراسری دَوِش برگزار شد.

کجا: محل رویداد معرفی می‌شود. مسابقه در غازی استدیو کابل برگزار شد.

چه زمانی: 30 جوزا از ساعت 10 تا 12 برگزار شد.

چرا: دلیل رویداد یا حاثه معرفی می‌شود. این مسابقه هر ساله برای مشخص شدن بهترین دونده‌ی سال برگزار می‌شود.

چگونه: کیفیت و شدت رخ دادن رویداد معرفی می‌شود. مسابقه بین دونده‌ها خیلی شدید بود، چندین دونده در مسیر به زمین افتادند و دچار آسیب سطحی شدند.

اگر این عناصر خبری در کنار هم قرار بگیرند، این خبر ارایه می‌شود: «مسابقه‌ی سراسری سالانه‌ی دَوِش دیروز به تاریخ 30 جوزا از ساعت 10 تا 12 در غازی ستدیوم شهر کابل برگزار شد. دونده‌ها در این مسابقه از سراسر کشور اشتراک کرده بودند. این مسابقه هر سال برای مشخص شدن بهترین دونده در کشور برگزار می‌شود. رقابت بین اشتراک‌کننده‌ها بسیار شدید بود که چندین دونده در مسیر به زمین افتادند و سطحی آسیب دیدند. در این مسابقه احمد از ولایت سمنگان برنده مسابقه شد، فرید قهرمان سال قبل، مسابقه را باخت.»

جای عناصر خبری ممکن در یک خبر تفاوت کند. اما اصولا باید یک خبر شامل این 6 عنصر باشد. هر خبر غیر از داشتن این 6 عنصر، دارای ساختار است‌که شامل تیتر (عنوان)، لید (خلاصه‌ی خبر) و متن (شرح و بدنه‌ی خبر) می‌شود. معمولا جنبه‌ی هیجان‌انگیزی و شگفت‌برانگیزی در تهیه‌ی عنوان خبر درنظر گرفته می‌شود.

 

تحلیل خبری

حتما در رسانه‌ها متوجه شده‌اید که بعد از برنامه‌ی خبری، برنامه‌ی تحلیل خبری ارایه می‌شود. در این برنامه کارشناسان دعوت می‌شوند تا برخی از خبرها را تحلیل کنند. در تحلیل خبری هر کارشناس بنابه گرایش سیاسی و... خود تحلیل متفاوتی از یک خبر ارایه می‌کند.

خبر معمولا فاقد دیدگاه جانب‌دارانه است. اما در تحلیل خبری نسبت به ابعاد اتفاق خبری، دیدگاه ارایه می‌شود. دیدگاه‌ها و ابرازنظرها در باره‌ی خبرها می‌توانند بر دیدگاه و قضاوت افراد جامعه در باره‌ی یک خبر تاثیر بگذارند.

بنابراین جریان‌های سیاسی و کارشناسان از ابعاد متفاوت، اتفاق یک خبر را تحلیل می‌کنند تا بتوانند از اتفاق آن خبر، استفاده‌ی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کنند. در تحلیل خبری نمی‌توان تاکید کرد که تحلیل کدام جریان سیاسی یا کدام کارشناس درست است؛ زیرا مهم در تحلیل خبر، چگونگی استدلال جریان‌های سیاسی و کارشناسان از ابعاد اتفاق یک خبر است.

مقالاتی‌که در روزنامه‌ها و نشریه‌ها چاپ می‌شوند، اکثرا تحلیل خبر و رویدادها استند. در مقالات تحلیل خبری، رویداد و خبری مبنا قرار داده می‌شود، بعد آن رویداد و خبر از ابعاد متفاوت تحلیل و بررسی می‌شود. معمولا یک تحلیل خبری دارای 8 بند (پاراگراف) است. بند نخست اشاره به موضوع خبر است. 6 بند دیگر تحلیل خبر است. 2 بند آخر می‌تواند نتیجه‌گیری تحلیل به اساس 6 بند تحلیل خبر باشد.

 

توصیف خبری

در توصیف خبری نیز مبنا یک حادثه و خبر است. نویسنده‌ی توصیف خبری، ظاهرِ اتفاقِ خبر را با جزییات گزارش می‌دهد و می‌نویسد. در توصیف خبری چگونگی یک حادثه و رویداد بنابه نشانه‌های مکان حادثه توصیف می‌شود.

در توصیف خبری، توصیف ادبی و توصیف گیاه‌شناسی استفاده از زبان و بیان یکی است. یعنی از زبان استفاده‌ی توصیفی صورت می‌گیرد. اما موضوع توصیف تفاوت می‌کند.

در توصیف خبری واقعیت یک حادثه و رویداد با جزییات توصیف می‌شود. در توصیف ادبی یک حادثه‌ی داستانی یا احساس و عواطف یک فرد توصیف می‌شود. در توصیف گیاه‌شناسی ویژگی‌های یک گیاه به جزییات توصیف می‌شود. در توصیف ادبی ممکن توصیف جنبه‌ی روانی و روحی (درون‌نگری) پیدا کند اما در توصیف خبری و گیاه‌شناسی توصیف به اساس واقعیت و ظاهر حادثه و گیاه صورت می‌گیرد.  


درس‌گفتار جلسه در یوتیوب


جلسه‌‌ی دوم: انواع نگارش (نگارش عمومی)

نگارش را می‌توان این گونه تعریف کرد:

«نگارش عبارت از تبدیل فکر، ایده و سخن به نوشتار است. با تبدیل فکر، ایده و سخن به نوشتار، به فکر و ایده تجسم می‌بخشیم. بنابراین فکر، ایده و سخن ماندگار می‌شوند.»

نگارش و نوشتار انواع متفاوت دارد. تفاوت‌های انواع نگارش بیش‌تر از نظر موضوعی، زبانی و بیانی، دسته‌بندی می‌شود. همه در هنگام مطالعه پیش‌فرض‌هایی برای دسته‌بندی متن‌های موردِ مطالعه داریم که این دسته‌بندی به اساس تفاوت موضوعی، زبانی یا بیانی متن صورت می‌گیرد. اگر متنی را می‌خوانیم که رویدادهای شخصی زندگی یک فرد توسط خودش نوشته شده است به آن خاطره نام می‌گذاریم؛ اگر متنی را می‌خوانیم که رویدادهای سیاسی و اجتماعی، تغییر و تحول حکومت‌ها و زندگی پادشاهان در آن ثبت است به آن تاریخ می‌گوییم؛ و اگر متنی را می‌خوانیم که با بیان ادبی نوشته شده و نقل و روایت است به آن داستان نام می‌دهیم.

بنابراین تغییر موضوع سبب تغییر شیوه‌ی نگارش می‌شود. نمی‌توان یک مقاله‌ی دانش‌گاهی حقوقی را با شیوه‌ی نگارش خاطره‌نویسی یا ادبی نوشت. زیرا مقاله‌ی حقوقی مقاله‌ی علمی است، شیوه‌ی نگارش و زبان ویژه به خود دارد.

برای شناخت چگونگی دسته‌بندی انواع نگارش، چند نوع نگارش معرفی می‌شود. اما برای شناخت به‌تر و دقیق انواع نگارش، دانش‌جویان باید در خواندن داستان، یادداشت روزنامه‌ها، کتاب‌های تاریخ، مقاله‌های دانش‌گاهی و... عملا به تفاوت روش نگارش و انواع نگارش توجه کنند. آوردن متن‌های متفاوت برای نشان‌دادن روش و انواع نگارش، اندازه‌ی کتاب را بیش از آن‌چه‌که در نظر گرفته شده، می‌کند.

 

نگارش عمومی

هر گزارش نوشتاری و کتبی‌ای نگارش است. خاطره، نامه، سفرنامه و زندگی‌نامه را من در گزارش عمومی دسته‌بندی کرده‌ام. زیرا مانند گزارش مطبوعاتی و گزارش ادبی اختصاصی و ویژه نیستند، بلکه به زندگی همه ارتباط دارند.

 

خاطره

زندگی پُر از حوادث و رویدادهای شاد و ناشاد است. این رویدادهای شاد و ناشاد است‌که پیمانه‌ی زندگی و حیات ما را پُر میکنند. رویدادهای خوش یا ناخوش فقط بر زندگی ما تاثیر نمی‌گذارند؛ در شکلگیری شخصیت ما این‌که چگونه فردی استیم نقش دارند.

تعدادی رویدادهای خاص زندگی خود را ثبت می‌کنند. ثبت این رویدادها به عنوان خاطرات از آنها بجا می‌مانند. خاطرات عامترین و صمیمانهترین نوع نوشته و نگارش است. میتوان گفت در نوشتن خاطرات قید و محدودیتی نیست. اگر قید و محدودیتی است، همان صمیمانه نوشتن خاطرات است‌که خاطرات را از جنبه‌ی رسمی بودن و متکلف بودن بیرون میکند.

هر اتفاقی را نمیتوان در خاطره گنجاند، باید اتفاقها و رویدادهایی را در خاطره گنجاند که در زندگی به نوعی اهمیت داشته و برای ما رویداد مهمی باشد. بنابه این اشاره میتوان خاطره را چنین تعریف کرد: «خاطره رویدادهای شاد، ناشاد، تاثیرگذار و تعجببرانگیز زندگی ما است‌که بیش‌تر ناخواسته و به صورت ناگهانی اتفاق میافتد و بر ما تاثیر میگذارد یا مایه‌ی تعجب ما میشود».

میتوان گفت خاطره رویدادهای تاثیرگذار و تعجببرانگیز در زندگی هر فردی است. با خواندن خاطرات یک فرد  متوجه ‌می‌شویم که شخصیت او، چگونه شکل گرفته است و چه رویدادهایی بر او تاثیرگذاشته و سبب تحول شخصیتیاش شده‌اند.

خاطره برای اینکه ثبت رویدادهای تاثیرگذار و تعجببرانگیز زندگی است، اهمیت دارد. اما خاطرهنویسی برای نویسندگی و عادت به نوشتن نیز دارای اهمیت است. با خاطرهنویسی به نوشتن عادت میکنید و میتوانید یادنامهای از زندگی خویش بجا بگذارید. این یادنامه نشاندهنده‌ی تجربههای موفقیت و ناموفقیت زندگی یک فرد است. بنابراین خواندن آن برای افراد، میتواند مفید باشد.

خاطرات میتواند در یک پاراگراف (بندنوشت) یا چند پاراگراف ارایه شود. خاطرهنویس میتواند مجموع خاطرات خویش را بررسی کرده با زبان و بیان مرتب تنظیم کند و در یک کتاب ارایه کند. خاطره‌نویسان بزرگ این کار را انجام دادهاند: از دانشکدههای من اثر ماکسیم کورگی، خاطرات خانه‌ی اموات از داستایوسکی، رنگها برای که به صدا درمیآیند از همینگوی و... می‌توان نام گرفت.

 

نامه

نامه به دو بخش تقسیم میشوند: نامه‌ی اداری و رسمی و نامهی خصوصی و دوستانه. نامهی رسمی و اداری دارای فرم و شکل خاصی است و شروع و ختم مشخصی دارند. اما نامه‌ی خصوصی و دوستانه فرم و الگوی معینی ندارند و بیش‌تر ابتکاری و موافق با ذوق و طبع نویسنده و چگونگی مناسبات او با مخاطب است.

 

نامه‌ی رسمی

چنانکه اشاره شد مکتوبهای رسمی دارای فرم و شکلی خاص و دارای عنوان استند. هر نامه موضوع خاصی دارد و به مرجع خاصی تقدیم میشود.

بعضی از ادارات برای درخواست و عرایض مشتریان، ورق‌های رسمی با شکل و فرم خاصی چاپ میکنند که مشتری و متقاضی در همان ورق رسمی، درخواستش را مینویسد. اما بعضی از ادارات ورقهای رسمی برای عرایض ندارند. در هر دو صورت، متقاضی برای نوشتن مکتوب و نامه، رسمیات و تشریفات را باید در نظر بگیرد و از القاب رسمی‌ای‌که در اداره رواج دارد، استفاده کند.

در گذشتهها فرد ویژه‌ای بنام میرزاقلم برای عریضهنویسی وجود داشت‌که خیلی با نثر و دبیری خاصی مکتوب می‌نوشت. اما میرزاقلمی در روزگار معاصر چندان مناسب نیست. زیرا در یک وزارت و اداره، روزانه چندهزار مکتوب رد وبدل میشود.

بنابراین هرگونه میرزاقلمی، درازنویسی و حاشیهپردازی برای مرجعی‌که مکتوبها را می‌بیند، وقتگیر و سوءتفاهم‌برانگیز می‌تواند باشد. هرچه عریضه کوتاه و در جملهها و عبارات صریح نوشته شده باشد بهتر است. برای این‌که خواننده می‌تواند در یک نگاه، عریضه را بخواند و منظور را دریابد.

 

نامه‌ی خصوصی و دوستانه

نامه‌ی خصوصی و دوستانه فرم و الگوی معین و از قبل مشخصی ندارد، بیش‌تر جنبه‌ی ابتکاری دارد که به ذوق نویسنده و مناسبات نامهنویس با مخاطب ارتباط می‌گیرد.

اگر مخاطب از نویسنده بزرگ باشد یا یکی از اعضای خانواده مانند پدر، مادر، برادر یا خواهر بزرگ نامهنویس باشد، برخورد نامهنویس تفاوت میکند. نامه را باید توام با احترام بنویسد. اگر نامهنویس نامه را به کسی می‌نویسد که مخاطبش یکی از اعضای کوچک خانواده است، برخورد نامهنویس تفاوت میکند. نامه را باید توام با شفقت و مهربانی بنویسد.

بنابراین در هر نامه‌ای اینکه موضوع نامه چیست، مخاطب نامه کیست و... برخورد نامهنویس، چگونگی استفاده از زبان و ارایه‌ی بیان تفاوت میکند. به این معنا که هر سخن جای و هر نکته مکانی دارد. یعنی باید بنابه مقتضای حال مخاطب نامه بنویسیم.

درکل زبان و ارایه‌ی بیان نامههای خصوصی صمیمی و شخصی استند. زیرا تبادل نامه معمولا بین دو دوست صورت میگیرد. طبیعی است‌که برخورد دوستانه، صمیمانه و خودمانی است. در نامهنویسی این برخورد صمیمانه و صادقانه بایستی حفظ شود.

همیشه نامههای دوستانه، خصوصی است و خصوصی رد وبدل میشوند. با این‌هم بهتر است رازداری در نامه‌ها حفظ شود. زیرا ممکن است‌که نامه‌ها به دست کسی بیفتد. مهمتر از همه در جهانی‌که ما زندگی می‌کنیم، از چهارسو زیر نظر فضای سایبری، انترنتی، مجازی و کمرههای مخفی قرار داریم. نامهها و پیامهایی‌که در فیس‌بوک، ایمیل آدرس و... رد و بدل می‌کنیم ،همه قابل کنترول و نظارت استند. بهتر این است‌که در فرستادن نامه-ها دقت داشته باشیم.

نامهنویسی میتواند به نویسندگی و عادت در نوشتن به ما کمک کند. بهتر است به دوستان خویش نامه بنویسم و تبادل نامه کنیم. زیرا منظوری را که با دقت در نامه میتوانیم بیان کنیم، شاید در زبان بیان نتوانیم وَ مهمتر اینکه گاهی نامه میتواند بر مخاطب تاثیرگذاری بیش‌تر از سخنگفتن داشته باشد.

 

سفرنامه

سفرنامهنویسی گونهای از نگارش است‌که از دیرگاه در فرهنگ بشری رواج داشته است. در دوره‌ی اسلامی سفرنامههای مشهوری داریم مانند سفرنامه‌ی ابن حوقل (سده‌ی چهارم ه. ق)، سفرنامه‌ی ناصر خسرو (سده‌ی پنجم ه. ق) و... .

سفرنامه گزارش مستقیم و عینی سفرنامهنویس است. یعنی سفرنامهنویس آن‌چه را میبیند و دربارهاش می‌داند همان را روایت میکند. بنابراین گزارش سفرنامهنویس گزارش دست اول از اوضاع و احوال جاری و زنده‌ی فرهنگها و رسم و رواجهای مردم است. درحالی‌که تاریخنویس اوضاع و احوال گذشتگان را از روی اسناد و مدارک ارایه میکند.

سفرنامهنویسی به این دلیل ارزش دارد که فرهنگها، رسم و رواج‌ها، وضعیت شهرها و شیوه‌ی زندگی مردم در گذشت زمان تغییر میکند، اما در سفرنامهها اوضاع و احوال زندگی مردم همان روزگار حفظ میشود.

در سفرنامه وصف راهها، روستاها، شهرها، مسجدها، مکتب و دانشگاهها، جایها و آثار تاریخی، آبادی و ویرانی شهرها، فروشگاهها و بازارها، شیوه‌ی پوشاک و خوراک، خانه و مسکن، فرهنگ، زبان و آداب، ویژگیهای نژادی و قومی، کشاوری و صنعت و معادن، خصوصیات اقلیمی و ذکر انواع جانوران و گیاهان با جزییات عینی وصف و بیان میشود.

سفرنامهنویسی برای پرورشِ ذوقِ نویسندگی ما کمک میکند. چه بهتر، هرکجایی‌که سفر میکنید تفاوت زندگیِ فرهنگی مردم و ویژگیهای زندگی همان شهر یا روستا را بنویسید. این کار برای شما سودمند است، زیرا مشق و تمرینی برای پرورشِ استعدادِ نوشتن در شما میشود. در ضمن، میتواند سندی از احوال یک شهر یا روستا باشد.

 

زندگی‌نامه

زندگی‌نامه شامل اطلاعاتی می‌شود که به زندگی گذشته، کنونی، شخصی، شغلی، علمی و... فرد ارتباط می‌گیرد. در عرصه‌های متفاوتی کاربرد دارد و استفاده‌های متفاوتی می‌تواند از آن صورت بگیرد. بستگی به چگونگی نوشتن زندگی‌نامه و هدف از نوشتن زندگی‌نامه دارد. اگر هدف از نوشتن زندگی‌نامه برای گرفتن شغل باشد، از آن استفاده‌ی اداری می‌شود؛ اگر هدف از نوشتن زندگی‌نامه برای بیان رویدادهای تاریخی باشد، از آن استفاده‌ی تاریخی می‌شود؛ و اگر هدف از نوشتن زندگی‌نامه احساس و عواطف و مسایل شخصی باشد، از آن استفاده‌ی ادبی می‌شود.

 

خلص سوانح (سی فی)

خلص سوانح معمولا برای درخواست شغل، تهیه و فرستاده می‌شود. خلص سوانح باید دقیق و مستند ارایه شود. از هر گونه دروغ و تبلیغ در تهیه‌ی خلص سوانح باید پرهیز شود. خلص سوانح دارای ساختار مشخصی است. بهتر است یک تا دو صفحه باشد. با زبان و زاویه‌ی دید سوم شخص و با لحن رسمی و محترمانه ارایه شود.

خلص سوانح شامل این اطلاعات می‌شود: اطلاعات شخصی (نام، نشانی، شماره تلفن، ای‌میل و تاریخ تولد)، تحصیل و توانایی‌های علمی (نخستین تا آخرین مدرک تحصیلی طبق زمان‌بندی و اشتراک در دوره‌ها و سیمنارهای علمی و کاربردی‌که در کنار تحصیل اکادمیک صورت گرفته است)، مهارت‌ها و یاد داشتن زبان‌ها، پیشینه‌ی شغلی و تجارب کاری (ذکر تلفن و نشانی محل شغل و تاریخ هر دوره‌ی شغلی. بهتر است اطلاعات شغلی از آخرین شغل آغاز شود)، دستاورد علمی (مقاله‌های علمی و کتاب‌ها) و معرف و منابع (نشانی کسانی‌که اطلاعات خلص سوانح شما را در صورت نیاز تایید کنند).

 

زندگی‌نامه‌ی علمی

زندگی‌نامه‌ی علمی نیز مانند خلص سوانح است اما اطلاعات جزیی از پیشینه‌‌ی علمی، دستاوردها و پژوهش‌های علمی فرد ارایه می‌شود که این اطلاعات شامل موقف‌های اکادمیک، تدریس، اشتراک در همایش‌های علمی، مقاله‌های علمی و کتاب‌ها می‌شود.

 

زندگی‌نامه (بیوگرافی)

زندگی‌نامه گزارشی است‌که یک نویسنده از زندگی دیگران ارایه می‌کند. زندگی‌نامه می‌تواند فشرده و رسمی مانند خلص سوانح یا گسترده مانند روایت تاریخی، خاطره و روایت داستانی باشد. چگونگی و هدفِ نوشتنِ زندگی‌نامه، چگونگی استفاده از زندگی‌نامه را مشخص کند. اگر زندگی‌نامه مانند خلص سوانح نوشته شود، منظور معرفی فرد است. اگر به صورت خاطره، روایت تاریخی و داستانی نوشته شود، منظور استفاده‌ی ادبی از زندگی‌نامه است.

 

خودزندگی‌نامه‌نوشت (اتوبیوگرافی)

خودزندگی‌نامه‌نوشت زندگی‌نامه‌ای است‌که خود فرد در باره‌ی زندگی خود می‌نویسد. خودزندگی‌نامه‌نوشت نیز می‌تواند به شکل خاطره، روایت تاریخی و روایت داستانی ارایه شود.


درس‌گفتار این جلسه در یوتیوب